رسانش

نام‌ها و یادها

admin — 2026-03-20T21:50:00Z

همیشه از گفت‌وگو درباره‌ی زندگی‌ام گریزان بودم! نه آنکه گفته کم داشته‌ام یا دارم که زندگانی‌ام پُر از یادماندهایی است. که گاه با روایت‌هایی از تاریخ گره می‌خورد. این گریزانی‌ اما هم از بیمی است که بر من و شاید خانواده‌ام حکومت‌ها و جامعه تحمیل و دریغ با آن بزرگ شده‌ام! و سپس دورماندن از حاشیه‌هایی است که گفته‌هایم با سخن‌سنجی از روزگارم شاید به وجود آورند. بارها لطف و درخواست آقای محمدرضا شاهید عزیز را برای گفتن از یادها نپذیرفتم، اما در آخر افزون بر آن‌که نتوانستم به خبرنگار پیش‌کسوتی که بسیار از اوآموخته‌ام نه بگویم. و سپس تلاشم در گفتن از یادهای زندگی آن است بی‌پرده و نهان‌کاری خود باشم. بازهم از لطف‌شان سپاسگزارم.
پاره‌های گفت‌وگو را با بازنمودهایی که در گفت‌وگو گاه و زمان ممکن نمی‌کرد در رسانش منتشر می‌کنم.

در پاره‌ی پانزدهم به رخ‌داد اعدام‌های ۶۷ اشاره دارم. از روزهایی که ارتباط با ایران قطع شده بود و در فرانسه خبرها را با آسیمه‌سری پیگیر بودیم. از اقدام‌هایی که شاید باید انجام می‌شد و متاسفانه نشد! از یک روز پیش از روز جهانی حقوق بشر در ده دسامبر یاد کرده‌ام و رفتن به سازمان عفو با خانم فاطمه صفای عزیز و تلاشم هر چند نامناسب و تهدید به خودسوزی برای وادار کردن عفو به اقدام در دفاع از زندانیان و البته هبت. از آن روز تلخ که خبر اعدام را به خانه داده بودند. از ژاله خواهر دلیرم گفته‌ام که به اوین رفته بود تا خبر را بگیرد و پریوش خواهر بزرگ دیگرم که هر دو بخش‌هایی بزرگی از زندگی‌شان را برای خانواده دادند و به ویژه برای برادران! پاسخ به پرسشی دشوار داده‌ام درباره‌ی انتقام و به نقش آموزه‌های حقوق بشر و سازمان عفو اشاره کرده‌ام. درباره‌ی نادرستی آوازه‌گری درباره‌ی آشتی ملی گفته‌ام و اینکه نمی‌توان با جنایتکاران آشتی کرد! اما در یک ایران دموکراتیک و آزاد می‌توان همزمان با مجازات جنایتکاران یک سازگاری ملی داشت. نه با سپاه پاسداران و نه با ساواک به شکل فردی آشتی نخواهم کرد! باید فرهنگ سازگاری و رواداری را گسترش داد. باید در برابر احساس ترحم ایجاد کردن روحیه‌ی همبستگی را تقویت کرد. برای گذار از جمهوری اسلامی باید از ایده‌های واپس‌گریانه گذر کرد. از خانواده شهید بودن باید گذر کرد. جنایات در ایران و بر مردم ایران رفته است و فردی و شخصی به آن نگاه نکنیم. باید انسانی دیگر شد تا این گذر ممکن شود.

در پاره‌ی چهاردهم به چگونگی خروج از ایران و رسیدن به ترکیه و ماجرای خروج پرداخته‌ام. بخش‌هایی از آن شاید تکرار باشد و به همین دلیل نام بخش سیزدهم آن نیامده است. اما در بخشی از آن به چرایی ویزاها دادن آلمان شرقی به پناه‌جویان در ترکیه اشاره کرده‌ام. از علاقه‌مندی و آشنایی با فرانسه و ادبیات آن و از پدرم گفته‌ام و واژه‌های فرانسوی که در گفته‌هایشان به‌کار می‌بردند. همین شاید دلیلی برای آمدن به فرانسه بود.

در پاره‌ی سیزدهم نام‌ها و یادها بازهم درباره‌ی پس از زندان و چرایی دوباره مورد پیگرد قرار گرفتن و خروج از ایران
گفت‌وگو می‌کنیم. در آن روزگار من در سن خدمت سربازی بود و آموزش و پرورش مانع ادامه‌ی درس‌خواندم شد و گفت : باید به سربازی بروی! ناگزیر پس از مدتی خودم را برای «خدمت اجباری» معرفی کردم. اما در آن‌جا گفتند : چون زندانی بودی باید از اوین نامه بیاوری که خطرناک نیستی و تایید کنند که می‌توانی سربازی بروی! نه می‌توانستم درس را ادامه دهم و نه سربازی بروم. در آخر به اوین مراجعه کردم و آن‌ها گفتند : به درک که سرگردانی و برو بمیر، ما نامه نمی‌دهیم. در شهر هم چون زندانی سابق و توبه نکرده هر رخ‌دادی روی می‌داد، به وزارت اطلاعات احضار می‌شدم و باید بازجویی پس می‌دادم. در درباره‌ی کار در تعمیرگاه ایران ناسیونال (ایران خودروی پسین) به لطف عمویم یحیی‌خان معینی چاغروند اشاره کرده‌ام. و سپس تشکیل گروه و دوباره فعالیت سیاسی در آن روزگار کفته‌ام که بخشی‌هایی از آن داستان گونه در آساره‌شمارمنتشر شده است. از آغاز کارهای روزنامه‌نگاری و محفل‌هایی که در سال‌های ۶۳ تا ۶۳ شکل می‌گرفت گفته‌ام از دوستانی که با چندین رسانه همکاری می‌کردند یا خود در محفل‌هایی غیر مستقیم با آن رسانه‌ها کار می‌کردند و بیشتر هم بچه‌های زندانی آزاد شده بودند. از صنعت حمل و نقل به‌مثل نام برده‌ام و آغاز نوعی روزنامه‌نگاری مستقل در ایران که سپس گسترش یافت.
و در آخر سفر و اجبار به ترک میهن، ترکیه و سپس آلمان و پسین‌تر فرانسه. از « کریم لاهیجی» برای تایید نامه‌هایی که به عفو فرستاده بودم و «محمد اعظمی» پسرعمه‌ام و دیگر رهبران سازمان فدایی برای کمک برای خروج از کشور یاد کرده‌ام.

پاره‌ی دوازدهم به گونه‌ای سخن از دستاوردهای زندان است! از بازجویی گفته‌ام که خود در نظام شاهنشاهی زندانی و شکنجه شده بود. و پس از تعزیز یادآور می‌شد که «من خودم اینگونه شلاق خورده بودم و شَل‌وپِل شده بودم.». او نخستین کسی بود که ناخواسته مرا با گرهی‌ترین پرسمان حقوق بشر آشنا کرد! چگونه قربانی به شکنجه‌گر تبدیل می‌شود. بازهم تاکید کرده‌ام که تعزیر و شکنجه من نسبت به هزاران زندانی که شلاق مرگ خورده بودند هیچ بود! از دیده‌هایم در شب ۲۴ شهریور ۱۳۶۱ و آوردن «صادق قطب‌زاده» به حسنیه‌ی اوین و سپس اعدام او در فردای آن روز گفته‌ام. و چرایی نوشتن «داستان اعدام صادق قطب‌زاده» درباره‌ی آن شب و گفت‌وگو‌های هم‌بندان پیرامون زندان، شکنجه و اعدام. و داستان « پشت دیوار شب‌آلوده‌ی بند» درباره‌ی شکنجه و تواب‌‌سازی جمهوری اسلامی در زندان‌ها هر دو داستان را انتشارات نقطه در سال ۱۳۷۶ منتشر کرده است. یادآور شده‌ام اعدام امر سیاسی نیست یک فاجعه‌ی اجتماعی است.
دستاورد اصلی این بود که یاد گرفتم به انتقام گیری نه بگویم و برای تلاش برای دادخواهی تلاش کنم. در ادامه از باورهایم گفته‌ام که پیشتر در جستارهای دادخواهی نوشته‌ام و تاسف ازباوری چیره در ایران و تاکید بر عمده کردن بخش قضایی در دادخواهی. آزادی از زندان و بازگشت به خرم‌آباد و و دیدن سیاهی‌ها در همه‌جا، مردم سیاه پوش و شهر خالی از آن همه شور و جوان که یا زندانی بودند یا در جبهه‌ها کشته یا اعدام شده بودند. از جستار «شیوه‌ها و مراحل دستگیری از ۵۷ تا ۷۰» گفته‌ام که بازهم در کتاب زندان نشر نقطه در دهه‌ی هفتاد منتشر شده است. و شاید بتوان گفت یکی از نخستین واکاوی‌ها درباره‌ی چگونگی ضربات و بازداشت‌ها سازمان‌های سیاسی در ایران است یاد کرده‌ام.

پاره‌ی یازدهم در روزهای پس از قیام مردمی در ایران و کشتار انجام شده است. من آن را روزهای بیم‌ناک و پرعطر و امید خوانده‌ام. روزهایی که برای میهن سرنوشت‌ساز است. واخواهی که سال‌ها ادامه داشت و در نبرد با واپس‌گرایی نظامی برخاسته از گورهای کهن. این بار دادن آن همه سال مبارزه با این نظام است. پدیدآور اصلی خشونت نظام است، همه‌ی نظام و در راس آن خامنه‌ای است. اما اگر این خشونت تحمیل شده بر مردم سلاخی شده چیره شود برای جنبش خطرناک است. از تجربه‌های انقلاب ۵۷ گفته‌ام و اینکه پنجاه‌وهفتی امروز کسی است که به جای عشق و همبستگی کینه و نفرت به هم را در میان مردم می‌پراکند. از خطر انتقام‌گیری به جای دادخواهی گفته‌ام. این جنبش پیروز خواهد شد.
در ادامه به اوین بازگشته‌ام تا بگویم که این زندان در آن سال‌ها گونه‌ای از ارودگاه‌های مرگ اجباری بوده است. از ترکیب جمعیتی جوان زندان و شرایط بسیار اسفناک زندگی در اوین.

نام‌ها : آلبرت کامو و این جمله‌ی پر‌نکته از مقاله‌ی در دفاع از فراست : «حقیقت این است که به گونه‌هایی ما هنوز از دروغ و کینه رها نشده‌ایم. دیرزمانی‌ست که در مهارش هستیم و این شاید آخرین و ماندگارترین پیروزی هیتلریسم است که نشان‌های شرم‌آورش را در قلب کسانی نشانده که با همه توان با آن‌ جنگیده‌اند.»
همدلی با سعیده پاکروان دختر سرلشکر حسن پاکروان اعدام شده‌ی فرادی انقلاب، که او نیز چون من انتقام و اعدام را نفی می‌کند.

در پاره‌ی دهم از بازداشت در یکی از خیابان‌های تهران و زندانی شدن در اوین می‌گویم. اوین در سال ۱۳۶۱نیز همچنان ترسناک‌ بود. ترس و ترسناک برای تصویر کردن اوین واژه‌هایی نیستند که همه هراس‌افکنی را بازگویند. از بازجویی و بیشتر از خودم که مدت زندانی بودنم زیاد نبود اما از زندانیان می‌گویم. از چگونگی بازداشت می‌گویم و تنگناهای بازجویی ! چرا که من را با نام خانواده‌گی‌ام بازشناختند و در تهران نمی‌توانستم بگویم کجا زندگی می‌کنم و آدرس خانه‌ام را بدهم. بازداشت و زندانی شدن خودسرانه‌ای که دادگاه آن در کمتر از یک دقیقه بود و بدون آنکه خودم بدانم!
از «پرویز قلیج‌خانی» و مسابقه‌های فوتبال گل کوچک برای جوانان در تهران یاد کرده‌ام. از «کسرا اکبری کردستانی» که ساعتی پیش از بازداشت در خانه او و خواهرم بودم.

در پاره‌ی نهم به سال‌های آغازین سرکوب در جمهوری اسلامی رسیده‌ام. از سال ۱۳۵۸ و نخستین کتاب‌سوزان در خرم‌آباد گفته‌ام و دو اعلامیه‌ی «سازمان زحمتکشان لرستان» که بهروز معینی برادرم از اعضای آن بود. تراکت «مغول‌ها خسته نباشید» که پس از آتش زدن شش کتاب‌فروشی در شهر پُر سروصدا شده بودند و انتشار اسامی شماری از این مغول‌ها، اوباش‌های شهر که حال همه حزب‌اللهی و پاسدار شده بودند. بهروز چندی پس از این ماجرا در« تصادفی»، درگذشت که تا امروز چگونگی آن آشکار نشده است.
از سال ۱۳۵۹ و هراس‌افکنی باندهای سیاه لباس شخصی بر جنبش دانش‌آموزی گفته‌ام. از ترور بهرام کردستانی هنرجوی هوادار سازمان مجاهدین خلق هنرستان بدست پاسداران و تظاهرات بزرگ دانش‌آموزان در روز به خاک سپاری‌اش گفته‌ام.. از تشکیلاتی بودن و یادگیری خودم همزمان روحیه‌ی نافرمانم در برابر تشکیلات دانش‌آموزی سازمان فداییان گفته‌ام. گزیده‌وار فرار به تهران با یاری دوست ارجمندی و سپس ثبت نام در هنرستان «پیشه» در تهران با کمک مرتضی‌خان اعظمی که نماینده مردم خرم‌آباد در نخستین مجلس شورای اسلامی بود، بازگفته‌ام.
درنگ : یکی از یکی از بهترین تجربه‌های زندگی‌ دانش آموزی‌ام شرکت فعال در اعتصاب هنرستان صنعتی بود که یکی از اوباش حزب‌اللهی به نام عبدالرضا قیاسیان ( رییس حزب جمهوری اسلامی وقت) را رییس آن کرده بودند. با همه توانمندی که اوباش و پاسداران داشتند اما مجبور شدند در پی اعتصاب او را برکنار کنند. هر چند دو اوباش دیگر را جایگزین‌اش کردند.
یادها : زنده یادان محمدحسن دباغ، مسعود صفاری نخستین کتاب‌فروشان آزاد شهر. زنده یاد مژگان اسدی داشن‌آموز کشته شده در شب یلدای ۱۳۵۹.

در پاره‌ی هشتم به انقلاب و فعالیت‌های آن زمان رسیده‌ایم. از گروه‌هایی در نوجوانی برای مبارزه تشکیل دادیم. و درک
اندک از چرایی مبارزه. از گروه کوچکی با نام بزرگ سازمان چریکی کتیرا گفته‌ام که با چند دوست و رفیق درست کردیم و جنان شمارمان زیاد شد که بیش از دیگران خود ترسیدیم! آن زمان هوادار سازمان چریک‌های فدایی خلق شدم. و البته این چندان هم با نسبت خانوادگی شگفت انگیز نبود. از نگاه آن زمان که انقلاب برای ویران کردن و سپس ساختن بر روی همان ویرانه ها. از گروه‌های فشار و لباس‌شخصی‌های پسین گفته‌ام که در همان زمان پیش از انقلاب با شعار جزب فقط جزب الله رهبر فقط روح‌الله به دیگراندیش ها حمله می‌کردند. از دکتر بختیار و پذیرش نخست‌وزیری اش گفته‌ام و نظرم که در آن زمان در میان نیروهای سیاسی بختیار بیشتر از دیگر نیروهای سیاسی دارای چشم‌اندازی برای تغییر بود. از روی‌آوری و تغییر یک‌باره‌ی نیروهایی زیادی از مردم و طرفداران شاه حتا ساواکی‌ها در همان زمان به سوی خمینی یاد کرده‌ام. و انقلاب. چگونگی به‌وجود آمدن کمیته‌ها در انقلاب. سرکوب های دانش‌آموزان پس از انقلاب.

یک درنگ و یاد : سازمان‌چریک های فدایی خلق ایران، در بهمن ماه ۱۳۵۷ جزوه ای منتشر کرد با عنوان « مبارزه در لرستان» این جزوه را هبت برادرم نوشته بود. گزارشی بسیار جالب از چگونگی شکل‌گیری مبارزه در لرستان است. این گزارش کار روزنامه‌نگارانه و نسبت به آن روز بسیار مدرن است. شاید یکی از نادرترین گزارش‌هایی است که در آن چون گزارش‌های امروزی نهادهای مدنی، افزون بر جمعبندی توصیه نیز دارد. یکی از نکته‌های مهم این جزوه نقد شعارهای لمپنی و جنسیتی مردم است. در آن روزها انتقاد از «حلق قهرمان» چندان رایج نبود. اما یاد خاطره آنکه در بخشی از جزوه به انتقاد از نام‌های برگزیده‌ی گروه های هواداری سازمان فدایی به گروه چریکی کیترا اشاره کرده است. بعدها که در تاریخ‌نویسی سازمان فدایی معلوم شد که اعضای اصلی سازمان در سال ۵۷ چندین نفر بوده‌اند. به شوخی به هبت می‌گفتم : سازمان چریکی کتیرا از سازمان فدایی بیشتر عضو داشت! یادشان مانا

در پاره‌ی هفتم به انقلاب رسیده‌ایم! دیده‌ها در خرم‌آباد گفته‌ام از آنچه که بسترساز بود از آن میان حاشیه‌نشین‌ها و نارضایتی های گسترده. از نبود حزب‌ها و نهادهای دموکراتیک و به جای آن‌ها دو حزب سراسری رستاخیز و شبکه‌ی سراسری روحانیت شیعه در با پایگاه‌های مساجد برای تجمع توده‌ها. از توده‌ها و جنبش توده‌ای که با هراس‌افکنی دیگراندیش‌ها را پس زد و حذف کرد.
نکته : در همه‌ی این گفت‌وگوها تلاش کرده‌ام چون شاهد از دیده‌ها و تجربه‌ام بگویم و نه تحلیل! و گاه چون این برنامه موفق نبودم!

در پاره‌ای ششم، به سال ١٣۵۶ و از تصمیم به کارگر شدن به جای درس خواندن در هنرستان صنعتی رفتن، آزادی هبت از زندان پس از سه سال پایان حکم‌اش، یاد از «دکتر هوشنگ اعظمی» و «سیامک اسدیان» و «محمود خرم‌آبادی» و شکست « به کوه زدن» و مبارزه مسلحانه در کوه‌های لرستان. وآغاز گفت‌و‌گو که چرا برای من و ما خمینی رهبر نبود!
دو نکته درباره درس خواندن و هنرستان صنعتی: من به رشته ادبی بیشتر علاقه داشتم اما آن‌زمان به گفته‌ای رشته ادبی کاری برای ما نداشت. یاد کنم از «منصور پوررحیم» عزیز که روزی گویا پس از بازگشت از ملاقات از زندان قصر با اتوبوس تهران به خرم‌آباد با مادر ارجمندشان همسفر شدیم. من و مادرم از ملاقات هبت و بهروز و آن‌ها از ملاقات علی شکوهی بازمی‌گشتیم. من کلاس سه راهنمایی بودم و چیزی به پایان سال نمانده بود. در باره‌ی انتخاب رشته صحبت می‌کردیم و ایشان هم گفته‌هایی بسیاری را تکرار کرد که « با وضعیت کنونی برای ما‌ها خانواده‌های زندانیان سیاسی امکان کار دولتی نیست و باید به خود اتکا کنیم. و پیشنهاد هنرستان صنعتی و رشته فنی را کرد. او خود هنرجوی هنرستان بود و من هم پذیرفتم.
دوره‌ی کارم در شرکت پیسا میخ ( که گفت‌وگو گفته‌ام) با کمک زنده یاد احمد فرش‌زاده بود که در این شرکت تکنسین بود. اما نمی‌دانست که پس از تابستان هم کار را ادامه می‌دهمو جند باری که مرا در شرکت دید هربار می‌گفتم برای تسویه حساب آمده‌ام! آن زمان زندگیم میان کار و سپس گروه کودک تئاتر تقسیم شده بود.

در پاره‌‌ی پنجم به آستانه‌ی انقلاب رسیده‌ایم. اما پیش از آن بازهم در اهمیت کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و
گروه تاتر کودک فرهنگ و هنر خرم‌آباد گفته‌ام. و از زنده‌یادها استاد «حمید ایزدپناه» و نقش حمایت‌گرشان و کارگردان گروه کودک «محمد قاسمی» و «مهرداد پهلبد» نام برده‌ام. به سانسور و جمع‌آوری کتاب‌ها از کتابخانه‌ها کانون اشاره کرده‌ام. و از «آیت‌الله مدنی» و تبعیدش به خرم‌آباد و کتابخانه مسجد حاج‌رمضان ورابطه‌ با ایشان گفته‌ام و خاطره‌ای از مخالفت او با کتاب‌های سانسور شده کانون و نمازخانه کوچک من ِ «هوشنگ گلشیری» در کتابخانه‌یمسجد!

در پاره‌ی چهارم از نام‌ها و یادها به کانون پرورش فکری و گروه تاتر کودک فرهنگ و هنر خرم‌اباد یادی از استاد بزرگوار حمید ایزدپناه کرده‌ام. بازداشت دوم هبت فرارش از دست عباس‌علی شهریاری و گواهی در باره‌ی اتهام برای محکومیت و دادگاه
های نظامی برای جرایم سیاسی و سپس به کوه زدن «دکتر اعظمی» و بازداشت برادر و خواهرم بهروز و منصوره و بخش از نزدیکان و در اصل«طاعون زدگی» خانواده‌هایی چون ما که در میان آزار و فشارهای ساواک و ترس هم‌شهری‌های و نزدیکان در انزوا بودند. و اینکه در این سن پسر بزرگ خانواده شدم! و چرا برخلاف علاقه‌مندی به ادبیات به هنرستان صنعتی رفتم.

در پاره‌ی سوم از مدرسه رفتن زیر سن و مهدکودک و مدرسه ملی خرم‌آباد با تلاش زنده‌یاد آقای جهانبخش و دیده‌هایم از بازداشت هبت در سال١٣۴۶ می‌گویم و نخستین واژه دشواری که یاد گرفتم: ساواک !
و سپس عضویتم در کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان و نقش پُراهمیت آن در آموختن فرهنگ.
اما نکته‌‌ای را چون بیشتر تحلیل و سخن سنجی است، ناگفته گذاشتم.
نخست، صحبت‌الله خان معینی چاغروند، در باره‌ی بازداشت هیت باور به توطئه و پرونده‌سازی داشتند و بازداشت هبت و این جوانان را کم‌زمانی پس از انتخابات مجلس و نشاندن تیمسار نکوزاد به جای ایشان و جو دست‌کم پُرپرسش شهر بی‌ارتباط با آن رویداد نمی‌دانستند. و دوم که می‌تواندنظر عمو را تایید کند، حضور فردی بود در گروه و همکاری او با ساواک و اعتراف‌هایش که عامل مهمی در بازداشت‌ها بود.
در این‌باره : بازداشت آن گروه از نوجوانان دانش‌آموز را پیشتر یکی از بازداشت‌شدگان، دوست ارجمند آقای جزایری ارجمند در برگ فیس‌بوک خود، در نوشته‌‌ای بلند روایت کرده‌اند.

در پاره‌ی دوم با اشاره‌ای به دوره‌ی پس اعدام پدر بزرگم میرزا رحیم خان چاغروند در ١٣٠۴ و کشتن برادرشان آقا ربیعا چاغروند پیش از ایشان در زندان و سپس اعدام علی‌رضا خان بیرانوند و تبعید خانواده‌های اعدام شدگان. اشاره دارم به گسستی که معین‌السلطنه و آقا ربیعا از گذشته‌ی‌ پُرجنگ و درگیری‌ها آغاز کردند و به مدارا و اصلاح برای سروسامان دادن به در لرستان روی آوردند و پیش‌برد این رویه از سوی فرزندانشان آقا جواد شجاع و صحبت‌الله معینی. و نقش این دو در گردهم آوردن خانواده درسال‌های پس از اعدام. تا کیستی پدر و مادرم و تولد خودم ...
پی‌نوشت: با یک اشتباه در نام سید محمود نکوزاد رقیب عمو صحبت‌الله در انتخابات ١٣۴۶ مجلس شورای ملی!

همیشه از گفت‌وگو درباره‌ی زندگی‌ام گریزان بودم! نه آنکه گفته کم داشته‌ام یا دارم که زندگانی‌ام پُر از یادماندهایی
است. که گاه با روایت‌هایی از تاریخ گره می‌خورد. این گریزانی‌ اما هم از بیمی است که بر من و شاید خانواده‌ام حکومت‌ها و جامعه تحمیل و دریغ با آن بزرگ شده‌ام! و سپس دورماندن از حاشیه‌هایی است که گفته‌هایم با سخن‌سنجی از روزگارم شاید به وجود آورند. بارها لطف و درخواست آقای محمدرضا شاهید عزیز را برای گفتن از یادها نپذیرفتم، اما در آخر افزون بر آن‌که نتوانستم به خبرنگار پیش‌کسوتی که بسیار از اوآموخته‌ام نه بگویم. و سپس تلاشم در گفتن از یادهای زندگی آن است بی‌پرده و نهان‌کاری خود باشم. بازهم از لطف‌شان سپاسگزارم.
پاره‌های گفت‌وگو را با بازنمودهایی که در گفت‌وگو گاه و زمان ممکن نمی‌کرد در رسانش منتشر می‌کنم.

آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه : خطری جدی برای خبرنگاران ایرانی

admin — 2026-03-05T20:11:19Z

روزنامه‌نگاران رسانه‌های فارسی زبان در داخل و خارج کشور در کمتر از یک سال پوشش سه رویداد بزرگ و هراس‌افکن در تاریخ کشور را بردوش گرفته‌اند، جنگ دوازده روزه‌ اسرائیل و ایران در تیرماه، تظاهرات‌های اعتراضی در تهران در دی ماه و تا امروز که ششمین روز حمله‌ی امریکا و اسراییل به ایران است. در بسیاری از رسانه‌ها این خبرنگاران شبانه‌روز کاری کرده‌اند که افزون بر استرس ِ پوشش خود ِ رخ‌دادها با بی‌خوابی و خستگی توانفرسا نیز رودرروی بوده‌اند. بسیاری از صاحبان رسانه‌ها و مدیران اجرایی و اداری دانسته یا نادانسته، رویکردی درخور در برابر خطر جدی و دیرپای «آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه» خبرنگاران ندارند. ابتکار برگزاری جلسه‌های روان‌کاوی جمعی یا فردی در شماری از رسانه‌ها شاید در لحظه دل‌آسا باشد اما راه‌یافتی اثرمند و درمان‌گر نیست. خبرنگاران در داخل و خارج از کشور، جز کم‌شماری از ناداران وجدان و اخلاق‌ ِحرفه‌ای، حتا در رسانه‌های پروپاگاندیست نیز در خطر قرار دارند. در این میان به‌ویژه خبرنگاران مستقل بی‌پناه‌تر‌اند، نبود نهادی مستقل و کارآ در دفاع بی چون‌وچرا از حقوق روزنامه‌نگاران آن‌ها را بی‌پناه‌تر کرده است و با این نیستی نهادهای جهانی مدافع حقوق روزنامه‌نگاران نیز چشم بر وضعیت اندوه‌بار خبرنگاران ایران در وضعیت جنگ بسته‌اند.

برگردان پاره‌ای از راهنمای ایمنی «کمیته‌ی حفاظت از روزنامه‌نگاران(CPJ)» درباره‌ی آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه بخش نخست تلاشی است که در حد توانم برای آشنایی و جلب توجه همکارانم به این پدیده و به سلامت خود در این روزهای پُر فاجعه آغاز کرده‌ام.

آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه : خطری جدی برای خبرنگاران ایران

آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه (PTSD) ( در فارسی بیشتر اختلال استرس پس از سانحه ترجمه شده است)، واکنشی به‌هنجار به رویدادهای ناهنجار است. این آشفتگی نه‌تنها گزارش‌گران جنگ که همچنان می‌تواند دامن‌گیر خبرنگارانی شود که حادثه‌های ناگوار و همراه با رنج و مرگ انسان را پوشش می‌دهد. رویدادهایی به‌مانند اجرای حکم اعدام، تیراندازی‌ و کشتارهای جمعی، بمب‌گذاری‌ها، آزار جنسی ِ کودکان، خشونت‌های خانگی، خودکشی و هراس‌افکنی، از مواردی هستند که می‌توانند منجر به استرس یا آشفتگی سخت شوند.

استرس ِ پسا حادثه به اشکال گوناگونی بروز می‌کند. فردی که دوره‌ی آشفتگی را می‌گذراند، تنها می‌تواند این احساس را بیان کند که یک جای کار درست نیست یا آن‌که باید تلاش‌هایی انجام شود. برای خبرنگاران که وظیفه‌شان تنها مشاهده و گزارش رویدادهاست و نه دخالت در آن‌ها، نگریستن به فجایع انسانی می‌تواند فشار‌های عاطفی شدیدی ایجاد کند. خبرنگارانی که با قربانی‌های آسیب‌دیده گفت‌و‌گو می‌کنند، در دستخوش یا زیستن ِ با پدیده‌ای هستند که کارشناسان بالینی آن را «آسیب روانی غیرمستقیم» یا «جانبی» می‌نامند. همچنین، سردبیران و تدوین‌گرانی که با تصاویر و ویدئوهای دلخراش سر و کار دارند، ممکن است با نگریستن همیشگی به این صحنه‌ها دچار چنین آشفتگی‌هایی شوند. مدیران رسانه‌ها نیز در تمامی سطوح، به دلیل مسئولیت در برابر خطرهایی که خبرنگاران و عکاسان‌شان با آن روبرو هستند، به‌ویژه در پی زخمی شدن و روبرو شدن با خطر مرگ، از فشار و استرس شدید زیان‌مند شوند.

نشان‌های استرس و همه‌گیری در میان خبرنگاران
نشانه‌های آشفتگی یا استرس بیشتر نامحسوس هستند. یک خبرنگار ممکن است پریشان‌تر، گوشه‌گیر، کرخت، افسرده، غمگین یا خشمگین به نظر برسد؛ این احساس‌ها می‌توانند همیشگی یا گاه‌گاهی باشند. نشانه‌های جسمی بیشتر بدخوابی، بی‌اشتهایی، تپش قلب، عرق کردنِ بی‌دلیل، حمله‌های عصبی، حالت تهوع، سردرد و درد در قفسه سینه هستند. تنش در رابطه‌های شخصی و حرفه‌ای و همچنین زیاده‌روی در مصرف الکل یا مواد مخدر نیز رایج هستند. از دیگر نشانه‌ها می‌توان به پافشاری غیرعادی بر کار برای فرار از خودتقصیرانگاری و رفتارهای وسواس‌گونه اشاره کرد.
بنا بر پژوهشی که متخصصان آلمانی، تیگن و گروت‌وینکل در سال ۲۰۰۱ انجام شد، از هر هفت خبرنگار شاغل در آمریکا و اروپا، بیش از یک نفر نشانگان (syndrome) آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه سخت را نشان داده است. پژوهش دیگری در سال ۲۰۰۳ توسط آنتونی فاینستاین، روان‌پزشک کانادایی، فاش کرد که از هر چهار خبرنگار جنگی، بیش از یک نفر دارای علائم استرس شدید است. ( آمارهای تاره افزوده بر مقاله :سازمان امنیت و همکاری اروپا در سال ۲۰۲۳ این شمار را ۱۹درصد اعلام کرده است. دانشگاه کمبریج در پژوهشی جدید برای خبرنگاران در مناطق جنگی این آمار ۲۷ درصد و برای روزنامه‌نگاران به شکل عمومی ۱۱ درصد برآورد کرده است.) پژوهش‌ها همچنین نشان داده‌اند که تنش در محیط کار، چه میان همکاران و چه با مدیران، می‌تواند واکنش‌های فردی را در آشفتگی تشدید کند. بروس شاپیرو، مدیر اجرایی مرکز «دارت» برای روزنامه‌نگاری و تروما، در سخنرانی سال ۲۰۱۰ خود در ملبورن استرالیا خاطرنشان کرد: «خبرنگاران گروهی مقاوم هستند، اما ما نیز مانند آتش‌نشانان، افسران پلیس، امدادگران یا سربازان در برابر آسیب‌های روانی آسیب‌پذیریم و به آموزش، حمایت روانی و رهبری آگاه به این مسائل نیاز داریم.»

نشانگان آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه در سال ۱۹۸۰ از سوی کارشناسان بالینی بازشناسی شد که با کهنه‌سربازان آمریکایی ِ جنگ ویتنام کار می‌کردند. این آشفتگی‌ با چیره شدن نشان‌های همراه است که چندین ماه یا بیشتر ادامه می‌یابند. همچنین می‌تواند نشان‌هایی چون گوشه‌گیری یا کرختیِ عاطفی، ترس شدید، احساس خشم یا خودتقصیرانگاری، احساس درماندگی، توجه بیش از اندازه به تهدیدها، اختلال در هوشیاری و پریش‌حواسی را بیشتر کند.
آشفتگی استرس ِ پسا حادثه می‌تواند به‌گونه‌ای چشمگیر شیوه‌ی ارتباطاتی شبکه‌های عصبی در مغز را تغییر دهد. متیو فریدمن، مدیر اجرایی مرکز ملی آمریکا برای آشفتگی استرس ِ پسا حادثه، می‌گوید این تغییرها «می‌تواند انگزاننده‌ی بازسازی و باززیستن ِ در گذشته شود.» عدم درمان این آشفتگی می‌تواند بیماری‌های چون فشار خون بالا را نیز تشدید کند.

یاد بگیرید که از خود مراقبت کنید. نسبت به کار خود وقفه ایجاد کنید، به سردبیر خود بگویید که به یک ماموریت تازه‌ای نیاز دارید. به خود توانایی آشکار کردن احساس‌تان را بدهید.

مراقبت از خود
پذیرش این‌که شما دچار آسیب شده‌اید، شاید دشوارترین گام باشد. (...) روزنامه‌نگار باید یاد بگیرد که از خود مراقبت کند. یک استراحت کوتاه می‌تواند بسیار مفید باشد. پش شجاعت آن‌را پیدا کنید و به سردبیر خود بگویید به نفس تازه کردن نیاز دارید. مهم‌تر، این کار به شما اجازه می‌دهد با رنج‌تان کنار آیید یا احساس‌تان را به گونه‌ای دیگر بیان کنید. به گفته‌ی کارشناسان علمی، ورزش‌ کردن منظم برای بیرون ریختن استرس بسیار کارآمد است. دو مرکز معتبر (Le National Institutes of Health National Center for Complementary and Alternative Medicine) می‌گویند که ورزش‌های تنی-روحی مانند یوگا، تای‌چی، چی‌گونگ و مدیتیشن می‌توانند سودمند باشند.

بیان احساس راه دیگری برای تخلیه استرس است. این واقعیت که روزنامه‌نگاران درباره‌ی تجربه‌های خود با یکدیگر گفت‌وگو کنند، برای آن‌ها سودمند خواهد بود. این مکان می‌تواند جایی در تحریریه یا در کافه‌ای نزدیک آن‌ باشد. مسئولان تحریریه‌ها باید به فراهم آوردن زمان و انجمن‌هایی برای گردهم آیی، بازبینی و گفت‌وگو میان همکاران کمک کنند. پنی اوون از روزنامه «اوکلاهما» پس از بمب‌گذاری در ساختمان فدرال اوکلاهماسیتی در مصاحبه‌ای با مرکز دارت گفت: «آنچه من به‌راستی به آن نیاز داشتم، وقت‌گذرانی با همکاران روزنامه‌نگار بود تا درباره‌ی آنچه پیش‌آمده بود صحبت کنیم. اما وقتی کارمان تمام می‌شد، همه آنقدر از حمله و بمب‌گذاری دلزده بودیم که هیچگاه نتوانستیم آن دورهمی و گفت‌وگوی بزرگ را برگزار کنیم.» دورهمی هر کجا که باشد، چارچوب گفت‌وگوها باید به گونه‌ای باشد که هیچ‌کس احساس نکند مورد داوری قرار می‌گیرد وروزنامه‌نگاران باید برای درد‌دل کردن با یکدیگر احساس امنیت کنند.

صحبت با یک مشاور گزینه دیگری برای روزنامه‌نگارانی است که دوران استرس عاطفی را سپری می‌کنند. مرکز دارت راهنمایی برای انتخاب یک درمانگر ارائه می‌دهد. بسیاری از روان‌درمانگران در درمان آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه، تجربه دارند و توصیه‌ی یک دوست نقطه آغاز خوبی در جستجوی یک مشاور خوب است. برخی فرهنگ‌ها در بازشناختن آشفتگی ِ استرس ِ پسا حادثه مقاوم‌تر هستند. روزنامه‌نگارانی که در کشورهایی با آگاهی کمتر نسبت به این پرسمان زندگی می‌کنند، بهتر است به وب‌سایت مرکز دارت مراجعه کنند.

سرچشمه‌ها :

CPJ Guide de Sécurité des Journalistes 10

Feinstein A., Owen J., Blair N. “A Hazardous Profession: War, Journalists, and Psychopathology.” [Une profession à risques: Guerre, Journalistes et Psychopathologie] American Journal of Psychiatry. 159 (9): 1570-1576.

احمد احرار نماد خیراندیش و حق‌نظر ِ روزنامه‌نگاری ایران

admin — 2026-02-19T12:24:35Z

احمد احرار با پیشینه‌ای پُر تلاش و ارزشمند چهره‌‌ی نامی، نمادین و درخشان تاریخ روزنامه‌نگاری ایران است. روزنامه‌نگار و نویسنده با آن‌که می‌توانست سیاستمدار شود و به‌آن سوی دیوار برود اما پایبند به پاک‌زیستی و اثرمندی روزنامه‌نگاری، در همه عمر روزنامه‌نگار ماند. احمد احرار روزنامه‌نگاری نوآور، پُرخوان، باسواد و به ويژه تاریخ‌پژوه بود، که این‌اش منشی کم‌دیده در میان روزنامه‌نگارانی است که روزنامه‌نگاری را تنها در روزنگاری خلاصه کرده‌اند. نزدیک به هفتاد سال قلم در دست داشت و بیش از نیمی از آن را در تبعید و در دفاع از آزادی و آزادی بیان قلم‌ زد.
در گردهم‌آیی به خاک‌سپاری در گورستان پِرلاشز و سپس در یکمین سال‌روز درگذشت ایشان در جمع خانواده و دوستان‌شان، افتخار سخن گفتن داشتم و دو گفتار در این دو یادمان را با ویرایش نوشتار کرده‌ام.
از خانواده و دوستان احمد احرار، به ویژه محمدرضا شاهید روزنامه‌نگار خوش‌نام و همکار ارجمندم برای دعوت و برگزاری این دو مراسم سپاس‌گزارم.

با سلام و تسلیت به خانواده و همکاران احمد احرار و به جامعه‌ی رسانه‌ای کشور
بی‌شک زنده یاد احمد احرار یکی از چهره‌های نمادین تاریخ روزنامه‌نگاری میهن ماست. من باور دارم که مرگ نمی‌تواند برگ‌های زرین زنده‌ماند ِ احمد احرار را از ما بگیرد. چهره‌ی نمادین روزنامه‌نگاری در بستر تاریخ متولد می‌شود با پایبندی به حرفه وآموزه‌ها و موازین حرفه‌اخلاقی آن .

زنده یاد احمد احرار در چندین دهه‌ی پُرتلاطم تاریخ مطبوعات ما قلم زد. اما چهره نمادین با پُرسابقه بودن متفاوت است. احمد احرار کیستی و چیستی روزنامه‌نگاری را با هم داشت. می‌دانست روزنامه‌نگاری چیست و روزنامه‌نگارکیست. روزنامه‌نگاری در همه جای جهان گماردگی دشواری است و در ایران همیشه دشوارتر بوده و هست. قدرت‌ استبدادی ِ سودجو از هر نوع آن سیاسی، اقتصادی و مذهبی تاب‌ ِ تحمل ِ دفاع از هم سودی جمعی را ندارد و روزنامه‌نگار بنا بر حرفه‌اش که دفاع از منافع جمعی است ناگزیر به درافتادن با قدرت است. زنده یاد احمد احرار همیشه روزنامه‌نگار ماند چون کیستی و چیستی آن را در برابرکرد با وضعیت جامعه می‌دانست. با همه روابط و امکاناتش نه به سوی بالادستان رفت و نه مدعی انحصار نمایندگی پایین دستان بود. روزنامه‌نگار بود و آگاه‌گری و انتخاب دانستن را برای دانستن انتخاب برگزید.

نسل ما با سیاه و سفید دیدن سوژه و ابژه ژورنالیسم را آغاز کرد. با نادیده انگاشتن چیستی و کیستی روزنامه‌نگار در شرایط مشخص جامعه، به گفته زنده‌یاد احمد احرار «تجربه‌ی نسل پیشین و نسل‌های نخستین را به خطا باز آزمودیم.» این خطا یکی نیز به دلیل نبود انتقال تجربه میان نسل‌ها بود. راست این است بی‌بهره کردن نسل پسین از تجربه‌ی احمد احرار و احرارها خسرانی بزرگ برای روزنامه نگاری ایران است. در این فرصت کوتاه می‌توانم به دو نکته که خود نشانی از همان چیستی و کیستی است که به ذهن سپرده‌ام اشاره کنم. احمد احرار همواره پیگیر وضعیت روزنامه‌نگاران داخل کشور بود می‌دانست کاری دشوار انجام می‌دهند و اگر کاری از دستشان برمی‌آمد برای آن‌ها انجام می‌دادند.و این پیگیری را تنها برای رفع تکلیف انجام نمی‌دادند. در زمانی که زنده یاد سیامک پورزند زندانی و زیر فشار و شکنجه بودند، ایشان یکی از کسانی بودند که پیگیر وضعیت و حالشان بودند و با همان متانت و بزرگواری تشویق می‌کردند و اگر راه‌یافتی داشتند پیشنهاد می‌کردند. دوم توجه ایشان به مباحث جدی روزنامه‌نگارانه بود. زمانی که محمد حیدری در مجله گزارش بحث نادرست بودن اعتصاب مطبوعات در سال ۱۳۵۷ را با شجاعت و درایت طرح کرد، احمد احرار از نادر روزنامه‌نگارانی بود که از پیش‌کشیدن این بحث دفاع می‌کرد. این بحث تنها به اعتصاب و سازماندهی آن محدود نبود و نیست که با کیستی و چیستی روزنامه‌نگاری و رسانه در پیوند است.
البته باید از زنده‌یادان دیگر روزنامه‌نگاران نامی هوشنگ وزیری و رضا مرزبان هم نام ببرم.
یکی از پیشنهادها و صحبت‌های همیشگی آقای احرار اصرار بر انجام مستند تاریخ شفاهی روزنامه‌نگاری بود و متاسفم که این طرح را که احمد احرار به آن برای نسل‌های پسین باور داشتند، ممکن نشد.
یادشان مانا و

ببینید :
«گزارش تصویری مراسم «پِرلاشز

دوستان ارجمند،
بسیار خرسندم که در این جمع حضور دارم و درباره‌ی احمد احرار سخن می‌گویم. سخن گفتن از احمد احرار برای من افتخاری است و می‌خواهم در فرصتی که به من داده‌اند به چند نکته درباره‌ی وضعیت کنونی جهان ما و روزنامه‌نگاری اشاره کنم. نکته‌هایی که آقای احمد احرار به آن توجه داشتند.
در خانه ما، روزنامه‌خوانی مرسوم بود. دو روزنامه‌ی کیهان و اطلاعات را هر روز صبح برای ما می‌آوردند. و چون روزنامه‌های عصر تهران بودند و روز پسین به شهر ما خرم‌آباد می رسید، در واقع برای ما دیروزنامه بودند. به عادت پسندیده خانواده، من هم علاقه‌مند به خواندن روزنامه شدم. روزی در همان سال‌ها شاهد گفت‌وگویی میان هبت بردار بزرگم با یکی از دوستان‌شان بودم، درباره‌ی همین دیروزنامه و کهنه شدن و خبرها، که برادرم جمله‌ای گفتند با این مضمون : روزنامه تنها خبر نیست خواندن آن کمک به دانستن روندهای جاری در کشور هم هست. این گفته‌ی برادرم همچنان در ذهن من مانده است. این عادت‌واره‌ی روزنامه‌خوانی با من ماند. تا روزگاری آمد که روزنامه‌ها آزادتر و بیشتر شدند و البته سپس سرکوب.
از پاره‌های تلخ روزنامه خواندن‌ در آن روزگار سرکوب یا زندان می‌گذرم. اما زمانی که در اواخر دهه‌ی شصت به تبعید و به پاریس آمدم، به روزنامه خوانی‌ام ادامه دادم. یکی از روزنامه‌هایی که پیگیرانه می‌خواندم تنها روزنامه ی سراسری در خارج کشور، روزنامه‌ی کیهان لندن بود. آن زمان در پاریس دو دکه‌ی روزنامه‌فروشی بود که روزنامه‌های فارسی زبان را هم می فروختند. یکی دکه‌ای در میدان تریومف یا به زبانزد فارسی «طاق پیروزی» یکی هم در خیابان شانزه‌لیزه و نزدیک متروی جرج پنج. من هر هفته جمعه‌ها به یکی از این دکه‌ها می‌رفتم و کیهان لندن را می خریدم. خواندن کیهان لندن به‌ويژه در روزهای بحرانی برای من مهم بود، بیشتر از خبر آنچه اهمیت داشت شناخت روندهای جاری بود.
راست این است که یکی از شناسه‌های روزنامه‌نگاری آنگونه که من باور دارم، جستجوی حقیقت است و این جستجو انتشار آن بدون تردید نشانگر نابودن هیچ یقینی از پیش گزیده شده است. به همین دلیل نیز در پژوهش و جستجو ما به دنبال یقین و نتیجه‌ای از پیش تعیین شده نیستیم. همین دانستن روندهای جاری به هدف دانستن حقیقت یاری می رساند.

کیهان لندن را که باز می‌کردم نخست نوشته‌های دو نویسنده را به نام‌های «خیراندیش» و «حکیم حق‌نظر» می‌خواندم و سپس نوشته و واکاوی زنده‌یاد هوشنگ وزیری سردبیر روزنامه را. برای من این نوشته‌ها یاریگری برای دانستن روندهای جاری بود. برای من نخست نگاه منتقد این دو نویسنده به زندگی، سیاست و آینده خوشایند بود. و سپس برابرکرد تاریخی رویدادهای تاریخی با رخ‌دادهای روز. در هر نوشته رویدادی از تاریخ کشور یا جهان بازگفته می‌شد و آن را به مساله روز پیوند می‌دادند، گاه با طنزی بس قوی و زمانی با اندوه و طنزی سیاه، اما به‌هرروی تصویری از جهان ما بود. آن‌زمان نمی‌دانستم که نویسنده‌های مطالب «خیراندیش» و «حکیم حق‌نظر» نمی‌شناختم.

استاد ارجمندم حمید ایزدپناه مرا با آقای سیروس آموزگار آشنا کردند و نخستین دیدارم از نزدیک با آقای احمد احرار در روزنامه فروشی ایشان و در آن محفل بود. در یکی از نوشته‌های حکیم حق‌نظر اشاره‌ای به بیست‌ودومین انتخابات مجلس شورای ملی در سال ۱۳۴۶ شده بود. من این انتخابات را خوب به یاد داشتم چون عموی‌ بزرگم آقای صحبت‌الله خان معینی چاغروند یکی از نامزدهای شهر خرم‌آباد دراین انتخابات بودند، که با تقلب آشکاری فردی دیگری به نام تیمسار نکوزاد را به‌جای ایشان به مجلس فرستادند. درباره‌ی این نوشته روزی من با آقای آموزگار و آقای احرار صحبت می‌کردم و با اشاره به چرایی جالب بودن آن برای خودم و جزییاتی از آن انتخابات را به‌نقل از خانواده گفتم. واکنش آقای احرار برای من درس‌آموز بود. برخی گفته‌های مرا یادداشت کردند. آنجا من متوجه شدم که نویسنده‌ی ستون‌های حکیم حق‌نظر و خیراندیش آقای احرار هستند، اما مهمتر از آن بحثی بود که ایشان به بهانه‌ی گفته‌های من و نوشته خودشان در باره‌ی یقین و روزنامه‌نگاری پیش کشیدند. نقدی بر باور راه یقینی که همه‌ی ما گاه بر آن اصرار داریم. در ادامه‌ی همین گفت‌وگو آقای احرار بیتی را از بهترین غزل‌های حافظ خواندند که هم نشانی از بینش ژرف و هم ذوق جایگاه‌شناسانه‌ی ایشان بود و آن :
پندِ حکیمْ محضِ صَواب است و عینِ خیر
فرخنده آن کسی که به سَمعِ رضا شنید

و پس از تاکید بر دو واژه‌ی «حکیم» و «رضا» گفتند این هم پاسخ شما. و من هم پاسخ دادم آقای احرار من اسمم رضا است ولی همیشه نا رضا هستم!
گذشته از این یادماند. اما تصویر تاریخی احمد احرار از یک رویداد تصویر واقعی از بودوباش ما در جهان بود. در بسیاری از نوشته‌های حکیم حق نظر و خیراندیش در برابر وضعیت جهان سکوت نمی‌کردند و موضعی انتقادی داشتند. در این‌ باره به‌ویژه احمد احرار به وضعیت روزنامه‌نگاری و روزنامه‌نگاران حساس بودند. یکی از کارهای مهمی که ما در گزارش‌گران بدون مرز انجام می‌دادیم، رده‌بندی جهانی سالانه‌ی آزادی اطلاع‌رسانی بود. در کنار گردآوری این اطلاعات برای انتشار، من درباره‌ی سرکوب و کشتار روزنامه‌نگاران و دادخواهی برای آن‌ها نیز اطلاعاتی گردآوری می‌کردم که در کنار این رده‌بندی منتشر می‌شد. احمد احرار یکی از روزنامه‌نگارانی بود که با دقت این گزارش‌ها را پیگیری می‌کردند و درباره‌ی آن از من پرسش می‌کردند. برای من بسیار خوشایند و باید بگویم به آن افتخار می‌کردم که استادی چون احمد احرار به کار من و ما چنین با دقت و حوصله توجه دارند. گاه نکته‌هایی را هم برای ویراستن چه شکلی و چه در محتوا با متانتی که تنها ایشان می‌توانستند، طرح می‌کردند.

سخن کوتاه کنم، اما دو مورد را من بیشتر به ذهن سپرده‌ام، نخست درسال ۲۰۱۵ ما در گزارش‌گران بدون مرز مساله‌‌ی پس‌نشینی دمکراسی‌ها از ارزش‌های دموکراتیک را با تصویب قانون‌های محدود کننده آزادی‌های فردی و اجتماعی پیش کشیده بودیم. و تاکید کرده بودیم که این افول بانی جسور شدن دیکتاتورها در نقض بیشتر حقوق بشر است. ایشان از نادر کسانی بودند که افزون بر با دقت خواندن گزارش و پانویسی نکته‌هایی که به نظرشان پُراهمیت بود، آن را در آن زمان کاری شجاعانه و شایسته می‌دانستند و درباره‌ی آن با من مفصل بحث کردند. و دوم پیگیری و توجه‌ی همیشگی ایشان درباره‌ی کشتار روزنامه‌نگاران و بخشودگی از مجازات برای عاملان و آمران این کشتارها بود. در این باره‌ سازمان گزارش‌گران دو جزوه پیرامون کشتار روزنامه‌نگاران در جنگ‌های پس از یازده سپتامبر ۲۰۰۱ منتشر کرده بود که آن‌ها نیز مورد توجه آقای احرار قرار گرفته بودند. تشویق ایشان تنها تشویق یک روزنامه‌نگار برای یک نهاد مدافع آزادی اطلاع‌رسانی نبود، من هر بار گفته‌های ایشان را با این توضیح که ایشان استادی یگانه است با دقت به همکاران‌ام منتقل می‌کردم
من فکر می‌کنم در این روزگار ما که متاسفانه وضعیت روزنامه‌نگاری و بسیاری از رسانه‌های ما تاسف‌برانگیز است، و یکی از علت‌های آن نیز نبود احمد احرارهاست. اگر بودند بدون شک همچنان از دادخواهی برای روزنامه‌نگاران کشته شده و اهمیت آن برای دفاع از آزادی بیان و رسانه سخن می‌گفتند. بدون شک درباره‌ی کشته شدن ۶۸ روزنامه‌نگار که همه هم روزنامه‌نگاران محلی بوده‌اند، هم چهار روزنامه‌نگار اسرائیلی و هم چهار روزنامه‌نگار لبنانی و هم ۶۰ همکار فلسطینی‌شان در غزه و اسرائیل و لبنان در مدتی چنین کوتاه و بی‌پیشینه در جهان بازهم می‌پرسیدند.
این را می‌گویم و بدون وارد شدن در بحث‌های حیدری نعمتی و اینکه فلسطینی خوب است یا اسرائیلی و … و با تکیه بر همان راه یقینی که باید درباره‌ی آن تردید کرد، و تنها از نگاه روزنامه‌نگاری می‌گویم اگر احمد احرار بودند سکوت نمی‌کردند و پرسش داشتند. من فکر می کنم جای آن نگاه خیراندیش و حکیم حق‌نظری‌شان امروز در روزنامه‌نگاری ما خالی است.

ببینید :
مراسم یکمین سال‌روز درگذشت

«چچنی سازی»: راهبرد تبدیل واخواهی دموکراتیک به جنگ داخلی

admin — 2026-02-06T11:25:16Z

برخی رژیم‌های اقتدارگرا فراتر از تلاش برای سرکوب معترضان، راهبرد آگاهانه‌ای را برای سوق دادن جنبش‌های دموکراتیک به سوی خشونت و جنگ‌داخلی به کار گرفتند. در این فرآیند که می‌توان آن را «چچنی‌سازی» (Tchétchénisation) نامید، نظام‌های اقتدارگرا شهروندانی را که خواستار حقوق بنیادین خود هستند با کاربرد خشونتی تمام‌عیار وادار به رویایی مسلحانه و به شورشیان مسلح تبدیل می‌کنند تا واخواهی جنبش دموکراتیک را به جنگی داخلی و سرکوب معترضان را به‌نام «مبارزه با تروریسم»، «عوامل بیگانه» و … در درون کشور و در چشم جامعه جهانی توجیه کند.

پس از فروپاشی کشورهای بلوک شرق در آغاز سال‌های دهه‌ی نود میلادی، نسیمی از آزادی و حقوق بشر بر جهان وزیدن گرفت. از اروپایی مرکزی و شرقی تا کشورهای آمریکای لاتین و آفریقایی بسیاری از نظام‌های دیکتاتوری فرو افتادند و دولت‌های تازه استقلال یافته بر نقشه‌ی جهان افزوده شدند. به‌کارگیری سازوکارهایی چون شناسایی حقوق فردی قربانی‌ها، حقوق ملیت‌ها، پایان دادن به بخشودگی از مجازات و صلاحیت جهان‌روایی قضایی و… در حقوق بین‌المللی، بازشناخته شدند. اما «عصر طلایی» حقوق بشر با منافع بسیاری از قدرت‌های جهانی سازگار نبود. در کوتاه زمانی دوباره سرکوب خشونت‌آمیز واخواهی جامعه مدنی و جنبش‌های دموکراتیک آغاز شد و نسیم آزادی به طوفان درگیری‌های مذهبی، قومی، منطقه‌ای تبدیل شد. الجزایر، روندا، یوگسلاوی سابق و چچنی نخستین نمونه‌های کابوس‌ در آستانه قرن جدید بودند. پس از یازده سپتامبر ۲۰۰۱، جهان وادار به چشم پوشیدن ازدست‌یافتن به رویای صلح و آزادی و حقوق بشر شد و شبحِ جنگ دائمی آسمان جهان را فرا گرفت.

در این میانه الگوی ویژه‌ای از سرکوب آشکار شد. برخی رژیم‌های اقتدارگرا فراتر از تلاش برای سرکوب معترضان، راهبرد آگاهانه‌ای را برای سوق دادن جنبش‌های دموکراتیک به سوی خشونت و جنگ‌داخلی به کار گرفتند. در این فرآیند که می‌توان آن را «چچنی‌سازی» (Tchétchénisation) نامید، نظام‌های اقتدارگرا شهروندانی را که خواستار حقوق بنیادین خود هستند با کاربرد خشونتی تمام‌عیار وادار به رویایی مسلحانه و به شورشیان مسلح تبدیل می‌کنند تا واخواهی جنبش دموکراتیک را به جنگی داخلی و سرکوب معترضان را به‌نام «مبارزه با تروریسم»، «عوامل بیگانه» و … در درون کشور و در چشم جامعه جهانی توجیه کند. و افسوس که این توجیه در جامعه‌ی جهانی پذیرفته شده است. در مبارزه‌ی بر حق علیه تروریسم، بیشتر برآمده از چچنی‌سازی‌ها در خاورمیانه، بسیاری از دمکراسی‌ها به قانون‌گذاری‌های بازدارنده روی‌آوردند که به محدود شدن آزادی‌های بنیادین انجامیده است. بازپس‌نشینی از ارزش‌های دموکراتیک و حقوق بشری در مهد‌های دمکراسی دستاویزی شد برای کشورهای تمامیت‌خواه تا به‌نام مبارزه با تروریسم آزادی‌خواهان را سرکوب کنند.

(ویرانی گروزنی (تصویر آزاد

پایه‌های راهبرد چچنی‌سازی
چچنی‌سازی تنها سیاست دیرین جدایی انداختن میان مخالفان و ناتوان کردن آن‌ها نیست. این راهبرد حتا با جنگ‌های داخلی پیشین نیز متفاوت است. سازوکاری برای ایجاد وضعیت آشوب، برهم‌زدن نظمی اجتماعی و آسیمه‌سری در میان گروه‌های گوناگون جامعه است با هدف به‌ بن‌بست کشاندن هر واخواهی دموکراتیک و حق‌طلبانه ودگرگشتن به سود همگانی. برای انجام این شوم‌کاری لازم است نخست، از جنبش دمکراتیک حقانیت‌زدایی شود. رژیم از همان نخستین فریادهای دگرگون‌خواهی، معترضان را «عوامل بیگانه»، «اجیرشدگان» یا «تروریست‌ها» می‌نامد. هدف از این کار، منزوی کردن جنبش در افکار عمومی و جلوگیری از هرگونه همبستگی جهانی است. دوم، ناگزیر کردن معترضان به نظامی‌گری است. رژیم با به‌کارگیری تک‌تیراندازها، تانک‌ها و توپخانه‌های سنگین علیه جمعیت غیرمسلح، تنها به دنبال ایجاد وحشت نیست؛ بلکه می‌کوشد معترضان را برای حفظ بقای خود به استفاده از سلاح وادار کند. با شلیک نخستین گلوله از سوی معترضان یا ماموران رخنه‌کرده در میان معترضان قدرت حاکم همزمان با کشتار بیشتر اعتراض را یک شورش مسلحانه اعلام می‌کند. سوم، به افراط‌گرایی سوق دادن با ایجاد نبودش بدیل دموکراتیک است. این ترفند تاریک‌ترین ستونِ سرکوب است. رژیم روزنامه‌نگاران، روشنفکران و وکلای دادگستری و کنش‌گران جامعه مدنی را هدف قرار می‌دهد. با زندانی کردن یا ترور آن‌ها، تنها نیروهای رادیکال و تندرو در میدان باقی می‌مانند. اینگونه جنگ داخلی آغاز می‌شود. زنجیره‌واری خشونت سراسری در وضعیت آشوب و اتمیزه شدن جامعه مدنی خواست‌های گاه بر‌حق گروه‌های اجتماعی در نبود بستری برای پیش‌کشیده شدن و گفتاورد به ستیزه‌گری میان آن‌ها بدل می‌شود. زور‌مداری و افراطی‌گری، جامعه‌ی به گرداب وحشت و فاجعه فرو افتاده را فرسنگ‌ها از نخستین واخواهی‌های دموکراتیک و حق‌طلبانه دورمی‌کند. اینگونه تنها پایان آشوب و فاجعه و جنگ به خواست اصلی جامعه تبدیل می‌شود.

(جنگ در گروزنی (تصویر آزاد

چچن نخستین آزمایشگاه ۱۳۷۵-۱۳۸۸
در ۱۳۷۰ و پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، ۱۵ جمهوری این اتحاد ِ اجباری به استقلال دست یافتند. بخش اصلی رهبران این جمهوری‌ها کادرهای رهبری پیشین اتحاد جماهیر شوروی بودند و در بیشتر این جمهوری‌ها گذار کمابیش صلح‌آمیز بود و در شماری دیگر، از آن میان تاجیکستان جنگ داخلی ویرانگری کشور را فراگرفت. جمهوری خودمختار چچن نیز پس از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی خواهان استقلال کامل کشور خود بود. در آغاز تشکلی به نام کنگره ملی چچن به رهبری «جوهر دودایف»، ژنرال سابق نیروی هوایی شوروی، با خواست‌های ملی‌گرایانه، حقوق شهروندی و حق تعیین سرنوشت، جنبش استقلال‌خواهی را هدایت و جمهوری مستقل چچن را اعلام کرد. در این دوره، اسلام تنها نشانی از یک هویت فرهنگی بود و به هیچ‌عنوان چون پروژه‌ای سیاسی برای اجرای احکام شرع پیش کشیده نمی‌شد. پاسخ مسکو به این خواست جنگ با مشت آهنین بود. از ۱۹۹۴ تا ۱۹۹۶، جنگ نخست میان روسیه و چچن با خسران جانی و ویرانی فراوان در آشکار با امضای پیمان صلح میان بوریس یلتسین رییس‌جمهور وقت روسیه و جوهر دادایف رییس‌جمهور چچن، پیروزی کوتاه‌زمانی را به‌بار آورد. اما جنگ به‌راستی پایان نیافت. سیاست کرملین از یک سو حمایت از وابستگان به خود، شبه نظامیان قدرتمند موسوم به «قدیروسکی» ( وابستگان احمد و رمضان قدیرف) و از سوی دیگر تقویت رادیکال‌ترین جناح اسلام‌گرایان در برابر ملی‌گرایان بود. اینگونه جوهر دودایف و بسیاری از رهبران سیاسی و نظامی جمهوری به شکل هدفمند بدست روس‌ها کشته شدند. همزمان ادامه‌ی عملیات‌های نظامی ویرانگر، کشتار غیرنظامیان در بمباران‌های گسترده و بازداشت‌های جمعی و شکنجه، به ویژه جوانان ِ بیشتر غیرمذهبی را به سوی اسلام‌گرایان افراطی سوق داد که می‌توانستند عملیات نظامی بزرگ و انتقام‌گریانه انجام دهند. مسکو پس حذف دادایف، همچنان در برابر «اصلان مسخادوف» و جانشین وی، بر فعالیت‌های رو به رشد اسلام‌گراهای افراطی جنبش «شامل باسایف»، چشم بست تا این رئیس‌جمهور میانه‌رو نیز در بن‌بست قرارگیرد و در آخر هم او را ترور کرد.

در این میان داوطلبان موسوم به «عرب-افغان‌ها» که پیشتر در افغانستان جنگیده بودند به رهبری «سامر صالح عبدالله السویلم - ابن الخطاب» (فرمانده سعودی‌تبار) با حمایت مالی شبکه‌های سلفی و بنیادهای مذهبی دولتی و غیردولتی از عربستان سعودی و کشورهای حاشیه خلیج فارس وارد منطقه شدند. اینگونه افراط‌گرایان سلفیست جایگزین جنبش ملی‌گرایان سنتی چچن شدند. ولادیمیر پوتین نخست وزیر تازه منصوب شده، کارگزار قدرت‌گیری جنبش اسلامی چچن و تبدیل آن در پی بیعت با القاعده به « امارت اسلامی قفقاز» شد. این افراط‌گرایان فتوای مباح بودن خون غیرنظامیان روس را صادر کردند و عملیات‌های تروریستی هولناکی چون گروگان‌گیری مدرسه و بیمارستان را با کشتار شهروندان انجام دادند. آقای پوتین که از همان آغاز معترضان را بدون تفکیک با برچسب «عوامل بیگانه» و «تروریست» حقانیت‌زدایی می‌کرد، از دل جنگ هیولای افراط‌گرایی اسلامی را به‌وجود آورد و تقویت کرد و سپس مدعی شد که نه با یک ملت، که با تروریسم جهانی می‌جنگد. در آخر پس از کشته شدن نزدیک به صد هزار تن و ویرانی بسیاری از شهرهای چچن به ویژه پایتخت آن گروزنی، روسیه آقای رمضان قدیرف، سردسته‌ی شبه نظامیان هراس‌افکن ِ قدیروسکی را رییس‌جمهور دست‌نشانده‌ی خود کرد که همچنان قدرت را در دست دارد.

(ویرانی سوریه (تصویر آزاد

چچنی سازی در سوریه، یمن و لیبی
در سال ۲۰۱۱، فرجام سرکوب واخواهی دموکراتیک در سوریه چنان گردابی پُر از تباهی به بار آورده است که امروز «سوریه‌ای شدن» هم‌مانندی برای نام چچنی‌سازی است. رژیم بشار اسد از همان آغاز نخستین اعتراض‌های مسالمت‌آمیز و فرا قومی و مذهبی مردم در حمص، درعا و دمشق را با رد هرگونه گفتگو با سرکوبی خشونت‌آمیز و بی‌رحمانه‌ پاسخ داد. رژیم می‌دانست که گستردگی و خواست‌های آزادی‌خواهانه‌ی معترضان پایان نظام استبدادی است و همچنین می‌دانست که خشونت‌باری پُرشقاوت چنین سرکوبی به درگیری مسلحانه خواهد انجامید. از همان آغاز راهبرد «یا من یا تباهی جنگ » نشان از بی‌چون‌و‌چرا بودن حفظ قدرت به هر بهایی برای دولت بشار بود. مخالفت با سرکوب و سپس جدا شدن بخشی از نظامی‌های از پیکره‌ی ارتش و به وجود آمدن ارتش آزاد سوریه رسمیت بخشیدن به جنگ داخلی بود که دولت بشار آغاز کرده بود. در همان نخستین سال رژیم بشار همزمان که زندان‌ها را از کنش‌گران جامعه مدنی پُر می‌کرد، ده‌ها جهادی خطرناک را از زندان صیدنایا آزاد کرد. این آزادشدگان هسته‌های نخستین «جبهه النصره» را با همیاری کشورهای عرب خلیج‌فارس تشکیل دادند که بعدها بسیاری آن‌ها به «داعش» پیوستند. جمهوری اسلامی حامی همیشگی دیکتاتور سوریه پاسداران « مدافعان حرم‌» را به حمایت از ارتش بشار گسیل کرد. اسد جامعه جهانی را در برابر یک دوراهی گمراه کننده قرار داد: «یا بقای من، یا خلافت بربرها و تروریست‌ها». تجربه‌ی سوریه اما در چچنی‌سازی یک گام به‌پیش بود! جنگ داخلی به‌گونه‌ای بی‌پیشینه سوریه را به میدان جنگ نیابتی جهانی تبدیل کرد. در این جنگ دست‌کم یازده کشور از آن میان ایالات متحده آمریکا، انگلستان، فرانسه، آلمان، روسیه، عربستان سعودی، امارات متحد عربی، قطر، ترکیه ایران، اسرائیل دخالت داشتند. "این جنگ بر اساس گزارش دیده‌بان حقوق بشر سوریه (OSDH) به مرگ بیش از ۵۱۱ هزار تن انجامید. افزون، بیش از ۱۳ میلیون سوری مجبور به ترک خانه‌های خود شدند که معادل نیمی از جمعیت کشور پیش از جنگ است." در آخر و امروز پس از ده سال جنگ، به قدرت رسیدن احمد شرع یکی از رهبران گروه‌هایی افراطی پیشین، واخواهی دموکراتیک معترضان به بسنده کردن به پایان جنگ و ویرانی انجامیده اما همچنان جنگ و کشتار در سوریه ادامه دارد است.

(چنگ لیبی (تصویر آزاد

یمن و لیبی و سودان، نمونه‌های دیگری از این تباهی هستند. « میدان» ‌های گرد‌هم‌آیی معترضان در این کشورها به میدان جنگی تبدیل شد که همچنان ادامه دارد. بدون شک هر کدام از این کشورها ویژه‌گی‌های خود را دارند اما در یک شناسه مشترکند، آغاز جنگ داخلی با سرکوب خشونت‌بار و هدفمند معترضان آغاز شده است و سپس به جنگ داخلی کشیده شده است. گونه‌ی کشورهای که پس از دخالت نیروهای آمریکایی و اروپایی به جنگ داخلی کشیده شده است با همه خسران‌ و تباهی و هم‌خویشی در نافرجام بودن دستیابی به دمکراسی اما متفاوت از سیاست چچنی‌سازی است. سرنوشت این کشورها که جنگ در آن‌ها جریان دارد همچنان ناپیداست.

(بازی کودکان در لیبی (تصویر آزاد

رسانه‌ها و خبرنگاران و چچنی‌سازی
نخستین قربانی جنگ حقیقت است و پایبندان به روایت‌گری حقیقت ِ جنگنخستین قربانیان جنگ‌سالاران هستند. در چچنی‌سازی رسانه‌ها نقشی بنیادین ایفا می‌کنند. « رسانه‌های کین‌پراکن» برای نخستین بار در همین جنگ‌ها به‌وجود آمده‌اند. « در شرایط بحرانی، ناآرامی یا جنگ، اطلاعات نادرست و پروپاگاندا همواره برای بسیج کردن توده‌ها و فریب دادن دشمن مورد استفاده قرار گرفته‌اند. اما امروزه رسانه‌ها بسیار پیچیده‌تر از گذشته شده‌اند و «شستشوی مغزی» جای خود را به «رسانه‌های کشتارگر» واقعی داده است. در آفریقا، خاورمیانه یا جمهوری‌های اتحاد جماهیر شوروی سابق، ارگان‌های مطبوعاتی آشکارا برای فراخوان به نفرت و خشونت به کار گرفته می‌شوند.» در جنگ‌های داخلی به دلیل جنگ افزار شدن رسانه‌ها به‌دست دیکتاتورها و جنگ‌سالاران داخلی و خارجی، اتمیزه شدن جامعه و تباهی برآمده از ویرانی و بیکاری، بی‌بهره بودن روزنامه‌نگاران از حفاظت داخلی و حقوق بین‌المللی آن‌ها می‌تواند بانی آسیب‌های جدی بر جامعه و خود شوند. با آن‌که جنگ میدان کشتار روزنامه‌نگاران است اما در سه دهه‌ی گذشته‌ی بیشترین آسیب‌ها به رسانه‌ها و روزنامه‌نگاران در پی جنگ‌های داخلی به وجود آمده است. در چچن بیش از ۶۰ روزنامه‌نگار و همکار رسانه‌ای کشته و ده‌ها رسانه ویران شدند. در سوریه بیش از ۷۰۰ روزنامه‌نگار و شهروند روزنامه‌نگار کشته وده‌ها تن ناپدید و به گروگان گرفته شدند و شمار رسانه‌های ویران شده از صد گذشته است. جنگ داخلی همچنان در یمن و لیبی و سودان قربانی می‌گیرد، تا امروز بیش از صد روزنامه‌نگار و همکار رسانه‌ای در این کشورها کشته شده و صد‌ها رسانه از کار بازمانده و ویران شده اند. تباهی چچنی سازی به کشتار و زندان و فرار روزنامه‌نگاران خلاصه نمی‌شود. ناگوار شدن وضعیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی، گسترش بیکاری و فقر، وادار شدن روزنامه‌نگاران به همکاری با رسانه‌های کین‌پراکن یا خارجی با پذیرش تبعیض و تحقیر آشکار را به همراه دارد. در بسیاری از این کشورها روزنامه‌نگاران که از رسانه‌های مستقل محروم هستند، باید در موقعیت « راهنما» یا چون خبر‌رسان برای خبرنگاران و رسانه‌های خارجی کار کنند آن نیز بدون دستمزد ثابت و بیمه و بدون هیچ حفاظت و حمایتی در میدان جنگ باقی بمانند. فهرست این روزنامه‌نگاران قربانی شده بلندتر از کشته شدگان است.

سرچشمه‌ها :
https://shs.cairn.info/revue-etudes-2005-9-page-161?lang=fr
https://www.amnesty.ch/fr/sur-amnesty/publications/magazine-amnesty/2008-3/tchetchenie-disparitions
https://rsf.org/fa/%D8%A8%DB%8C%D9%84%D8%A7%D9%86-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%85%D8%B7%D8%A8%D9%88%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AC%D9%87%D8%A7%D9%86-%D9%A2%D9%A0%D9%A1%D9%A1
https://graphics.france24.com/syrie-guerre-chronologie/
https://rsf.org/sites/default/files/rsf_drupal7/rsf_bilan_moyen_orient_2011_fr-2.pdf
https://rsf.org/fr/recherche?text=Tch%C3%A9tch%C3%A8ne&page=0
https://rsf.org/fr/syrie-le-prix-de-dix-ans-de-guerre-pour-les-journalistes

رمان ضحاک شاه‌مار

admin — 2026-02-05T14:51:00Z

رمان برشی از جنگ داخلی در تاجیکستان است در سال‌های نخست دهه ۹۰ میلادی. سرگذشت مردم کوهستانی بدخشان ( دروازه) است و از آوار شدن تباهی بر مردم تاجیکستان به هنگام این جنگ سخن می‌گوید. مردمی که برخلاف همه آوازه‌‌گری‌های رهبران اتحاد جماهیر شوروی درباره‌ی انسان‌های طراز نوین در «سوسیالیسم واقعا موجود»، بسیاری‌شان نماد طراز فرومایگی‌های و ناانسان بودن هستند.

همیشه پی بردن به چرایی ترس و هراس همگانی تاجیکستانی‌ها از جنگ داخلی یکی از پرسش‌هایم درباره‌ی این کشور بود. کتاب «ضحاک شاه‌‌مار» به شیواترین گونه‌ای پرده از چرایی این هراس برداشته است و همزمان از چرایی در قدرت ماندن امامعلی رحمان «بنیان‌گذار صلح و اتحاد ملی و رهبر ملت»! با تکیه بر تباهی جنگ داخلی و آوازه‌گری هراس‌افکنانه از پیامدهای آن.

ضحاک شاه‌مار، نوشته‌ی ولادیمیر مدودوف Vladimir Medvedev است که اِما لاوین Emma Lavigne به فرانسه برگرداننده و انتشارات سیاه روی سفید Noir sur Blanc در سال ۲۰۱۹ آن را منتشر کرده است. نویسنده در تاجیکستان و در خانواده‌ای روس و تاجیک بدنیا آمده و بزرگ شده است. به زبان فارسی تاجیکی، آشنایی کامل دارد و سال‌ها درباره‌ی جنگ داخلی تاجیکستان کاووش کرده است. این رمان تاریخ‌نگارانه را شاید بتوان همزمان، نخستین گزارش جامعه‌شناسانه‌ از نخستین‌ جنگ‌های داخلی در کشورهای جدا شده از اتحاد جماهیر شوروی نامید.

جنگ داخلی زخم‌های عمیقی را باز می‌کند که تا آن زمان در تن و جان انسان‌های درمان نشده پنهان بودند.در نبود فضای گفت‌وگو و دمکراسی، در جنگ هز زخمی زخم عامل زخم خود را زخمی دیگری می‌داند. اینگونه هر گروه و حزب بخشی از شیادان و آدم‌کشان را نیز در کنار اعضای خود گرد می‌آورد. آن‌ها که برای سودحویی از وضعیتی تباه آمده‌اند و می‌دانند انسان زخمی در جنگ مداوا و رهایی از این درد را زخمی کردن دیگری می‌داند.

ضحاک شاه‌مار، نامی نهاده بر یکی از شخصیت‌های رمان، بهترین معرف هیولاهای نومانکلاتورا حزبی است که هم در پیش چون کادرهای حزب کمونیست و پس از فروپاشی شوروی این‌بار چون مافیای ضد کمونیست‌ بر سر مردم آوار شد. ماموریت شاه‌مار با حمایت برخی از رهبران «ملی»، کاشت و فروش تریاک و تامین هزینه‌های جنگ است. جنگی که در اصل قربانی کردن مردم در نبرد ِ کسب قدرت و تامین منافع مالی و سیاسی افراد و احزاب است. در این جنگ انسان‌هایی صادق و ساده به هیولاهای بی‌احساس بدل می‌شوند که برای هدف‌های سیاسی، هر جنایتی را توجیه می‌کند. همه این افراد در کنار هم فاجعه‌ای را می‌آفرینند تا مردمی ساده و صمیمی را با نشان ِ قوم و زبان به کشتار یکدیگر وادارند. ساختار رمان شگفت‌آور است. رمان از زبان نه شخصیت روایت می‌شود، هر کدام با نگاه و زبان خود داستان را پی می‌گیرند.

نویسنده با رفتن به ژرف‌نای هر شخصیت، خاستگاه پیچیگی‌ها و دوگانگی‌های شخصیتی این مردمان را می‌نمایاند، اما روایت‌های جداگانه به انسجام رمان لطمه نمی‌زند. کار تحقیقی ولادیمیر مدودوف رخ‌داد ِ روز را با پیشینه تاریخی آن سرزمین به هم پیوند می‌زند تا روایتی پرحادثه اما نه قهرمان‌پرورانه را از جنگ داخلی و تباهی آن تصویر کند.

اِما لاوین دوست من و همکار سابقم در گزارش‌گران بدون مرزو همیار دفتر اروپای شرقی این سازمان بود. کتاب با آنکه سال‌ها پیش در روسیه منتشر شده است، اما نخستین بار به‌دست اِما لاوین ترجمه شده است. برگردان اِما از روسی به فرانسه تنها یک ترجمه نیست، فزون بر چیره‌دستی‌اش بر دو زبان مبدا و مقصد، در جایگزینی خلاقانه واژه‌های تاجیکی که در کتاب کم هم نیستند، زبردستی استادانه‌ای دارد. جایزه‌ی پیر فرانسوا کایه Pierre-François Caillé، جامعه ی مترجمان فرانسه (SFT) با آزمون مدرسه عالی مترجمان در سال ۲۰۲۰ برای این ترجمه به اِما لاوین اهدا شد.

امیدوارم روزی این کتاب به فارسی ترجمه شود و در دسترس فارسی / دری زبانان قرار گیرد. آنچه ولادیمیر مدودوف از جنگ داخلی تاجیکستان که نخستین جنگ داخلی در کشورهای مستقل شده از شوروی بود به تصویر کشیده است، سال‌های پسین در چندین کشور دیگر اروپای شرقی تجربه شد؛ و هنوز داستان برجاست، دو رفیق و دو همسایه‌ی که سال‌ها در کنار هم بودند، در فردای جنگ، نه تنها به تن زنده که به پیکر مرده‌ی هم‌دیگر نیز رحم نمی‌کنند.

نگاهی به تجربه افغانستان در روایت «رنگین دادفر سپنتا»

admin — 2026-01-29T23:32:13Z

سیاست افغانستان روایتی از درون، روایت «رنگین دادفر سپنتا» مشاور رییس‌جمهور، وزیر امور خارجه و رییس کمیسیون امنیت ملی افغانستان در سال‌های پرُ تب‌وتاب ۱۳۸۶ - ۱۳۹۸ (۲۰۰۵-۲۰۱۷) است. اما این روایت تنها روایتی از درون حکومت و یا کشور نیست، افزون بر زندگی‌نامه و تاریخ افغانستان، پُر از ناگفته‌هایی است از جهان بیرونی در سال‌های جمهوری. پاسخ او است به چرایی پی‌هم‌ تباه شدن این سال‌ها چه در برون و چه در درون.

رنگین دادفر سپنتا را چون بسیاری از دولت‌مردان افغانستانی از دور می‌شناسم. تنها یک بار با ایشان در زمانی که مشاور امنیت ملی بودند به سال ۲۰۱۱ دیدار داشتم و در باره وضعیت رسانه‌ها در افغانستان و کمک برای آزادی دو روزنامه‌نگار فرانسوی ِ به گروگان گرفته شده در ولایت کاپیسا گفتگو کردیم. و البته دیداری کوتاه و پر ماجرا بود. من و همکارم را بیش از یک ساعت برای بازرسی در برابر کاخ ریاست جمهوری ارگ را نگاه داشتند و چرا که «موتر» نداشتیم و با تاکسی کهنه و بی‌رنگ‌و‌رویی به ارگ رفته بودیم. به گفته‌ی نگهبان که دری را با لهجه تهرانی حرف می‌زد « مشکوک می‌زدیم!». بالاخره با هماهنگی دفتر جناب سپنتا مرد جوانی به پیشوازمان آمد و ایشان هم باور نمی‌کرد که «وقتی هر خبرنگاری در کابل موتر زرهی دارد! ما اعضای یک سازمان جهانی «با این تاکسی رفت‌و‌آمد می‌کنیم.» به همین دلیل از مدت ملاقات ما تنها یک ربع مانده بود و آن هم جناب سپنتا لطف کردند و در میان تلفن‌های پی‌هم که به دفتر رییس‌جمهور احضارشان می‌کردند، با ما چند کلمه رد و بدل کردند.

سیاست افغانستان روایتی از درون، سپنتا با دیگر رهبران افغانستان متفاوت است و خواننده می‌تواند این تفاوت را ببیند. تنها روشن‌گویی او و گذشته‌ی چپ و منش آرام و رفتار جدی «شعله‌ای» سابق در سیاست نیست که این شخصیت را متفاوت می‌کند، گونه‌ای سیاست‌ورزی و سهم‌گیری در قدرت است و آن نیز در وضعیت ویژه‌ی افغانستان. در روایت ما سیاستمداری را می‌بینیم که باورها و پایبندی به پرنسیپ‌ها را برای حفظ ارزش‌هایی والاتر از سیاست و ایدئولوژی با گونه‌ای پراگماتیسم «افغانستانی»‌ در قدرت پیوند می‌زند. این روایت افزون بر تاریخ‌نگاری و روزنگاری که به درستی در آغاز کتاب بر نبود آن در میان همتایانش اشاره دارد، اما حاصل تجربه و شاید دگرگشتی است که برای فعالان در منطقه بلاخیز ما می‌تواند درس‌آموز باشد.

روایت درون از جهان برون
دست‌اندازی نظامی در یک کشور برای نجات مردم یا برطرف کردن خطر جنگ و ... سال‌هاست در میان فعالان حقوق بشر پرسمانی پرسش‌برانگیز است، تاکنون روایت‌های بسیاری از این فاجعه / نجات نوشته شده است. اما کمتر اثری است که چنین روشن پیچیدگی این‌گونه دخالت‌ها را در روابط جهانی ترسیم کرده باشد. و شایستگی روایت آن است که راوی شاهدی است از درون برای آشکار کردن آن‌چه که از جنگ و تباهی در افغانستان پنهان می‌شد. و آن‌جا که بستگی‌های دست‌اندازان خارجی را می‌نمایاند روایت در مرزهای افغانستان نمی‌ماند. سپنتا در بسیاری از پرسمان‌ها با صراحتی بی‌مانند سرانجام شکست استراتژی دخالت نظامی برای دولت و دمکراسی‌سازی و به ویژه شکست این دخالت در افغانستان را نشان می‌دهد.

سپنتا می‌گوید این پذیرش چشم‌بسته و ناگزیر هر شکل از دخالت خارجی در حق تعیین سرنوشت مردم است که این تباهی را ممکن کرده است، و مهم‌تر سرسپردگی و همکاری با این بی‌فرجامی در درون است، که گاه ناگزیر و گاه برای معاش‌بگیری است . به هر روی بنیاد آن در «ناتوانی» درون است که دخالت خارجی آنرا ناتوان‌تر و این‌گونه به جای ساختن ویران می‌کند.

در این باره سپنتا روایت‌گر روزهایی است که آرام آرام به گفته خود ایشان شعله‌های امید به «دولت‌سازی و بنای دمکراسی» با منافع قدرت‌های اشغالگر و دخالت‌گران منطقه‌ای در تضاد قرار می‌گیرد و این امید به سود همان منافع با جنگ و ویرانی به خاکستر ناامیدی می‌نشیند. در نگاه سپنتا شکست تنها حاصل عمل‌کرد دولت‌های اشغالگر و دخالت‌گر نیست، تنها «نیت‌های پلید» نیست که گم‌گشتگی و یا آنگونه که سپنتا می‌گوید پذیرش چشم‌بسته و ناگزیر هر شکل از دخالت خارجی در حق تعیین سرنوشت مردم است که این تباهی را ممکن کرده است، و مهم‌تر سرسپردگی و همکاری با این بی‌فرجامی در درون است، که گاه ناگزیر و گاه برای معاش‌بگیری است . به هر روی بنیاد آن در «ناتوانی» درون است که دخالت خارجی آنرا ناتوان‌تر و این‌گونه به جای ساختن ویران می‌کند.

در کتاب می‌خوانیم که چگونه ریچارد هالبروک فرستاده‌ی ویژه‌ و سفیر وقت امریکا با همکاری رییس سازمان ملل مثلث تباه کردن روندهای دمکراتیک، از آن میان انتخابات را با دخالت و تقلب در آن سازماندهی می‌کنند. تباهی تنها سازماندهی تقلب برای خارج کردن کاندیدای مورد نظرشان از صندوق‌ها نیست که ویران کردن همه بنیادهایی است که برای آن امده بودند : ساختن، نوسازی و بازسازی مکراسی و صلح و... این اقدام‌هاست که با دامن‌زدن به فساد گسترده در میان مقام‌ها و نهادهای حکومتی و سازمان‌های جامعه‌ی مدنی ناامیدی را گسترش و آینده را به محاق برد.
آنگونه که سپنتا در جابه‌جای کتاب می‌نویسد این تباهی تنها به دلیل نگاه از بالای غربی‌ها به شرق نیست. او این نگاه را همراه با تحلیل‌هایی از جهان و منطقه برای بهتر فهمیدن شرایط و چرایی گزیدن این یا آن سیاست همراه می‌کند. او درباره‌ی سود کلانی که کشورهای «کمک» کننده از پولی که باید برای بازسازی این کشور هزینه می‌شد نوشته است، و این‌که چگونه با سازوکار فساد ِ شرکت‌ها پیمان‌کار خارجی و مقام‌های فاسد داخلی همان کمک‌ها به کشور مبدا « بازگردانده» می‌شدند!

سپنتا به وارانه‌ی بسیاری که با معیارهایی کمابیش سیاسی و ایدئولوژیک چشم‌بسته با هر گونه رابطه با جامعه جهانی مخالفت می‌کنند و آن را دخالت و یا وابستگی تلقی می‌کنند، با بازگویی رویدادها و ایفای نقش مخرب قدرت‌ها جهانی و منطقه‌ای نشان می‌دهد که در نبود همگرایی و سازمان‌یابی جامعه مدنی قدرتمند، پی‌ریختن بنای دولت - ملت ناممکن است. او نه مانند بسیاری که از همان اغاز برآن هستند که « دخالت بد است و محکوم به شکست»، روایتش بر بنیاد دانسته‌ها و آزموده‌هایی است که در عمل آزموده است و سخت برای پیش‌بردن آن‌ها سیاست تلاش کرده است. با آن‌که گاه در نقدش، نگاه از بالا و خودپسندانه‌ی «غربی‌ها» را به پایین دستی‌های «افغانستانی» چنان عمومیت می‌دهد، که از آن ابزارانگاری حقوق بشر «غربی» برداشت می‌شود. با این حال روح کتاب در دفاع از دمکراسی است و تئوری نسبیت‌گرایی در آن پر رنگ نیست. اما گویی رگه‌هایی از ریشه‌های «شعله» در «بورژوایی» دیدن حقوق بشر در وجود ایشان مانده است.

سپنتا با صداقت در این کتاب ناسازی میان اصولی که به آن باور دارد و ماندن در سیستمی را بازگو می‌کند، نظامی که خود هر روز بیشتر به ناکارایی‌اش آگاه می‌شود. دوگانگی میان ماندن و رفتن در بسیاری از بزنگاه‌هایی است که خود را در رویارویی با فرایند سیاست‌های «حامد کرزی» رییس‌جمهور وقت یا در برابر موج کارزارهای «معاش‌بگیران» خارجی‌ها و نژادپرستان و وابستگان‌شان، ناتوان می‌بیند. هر بار می‌خواهد استعفا دهد و برود، با این‌ حال تا پایان دولت کرزی (۲۰۱۴- ۱۳۹۳) با او می‌ماند. اینکه حامد کرزی او را نگاه می‌دارد، یک سوی ماجراست و کم اهمیت هم نیست. چرا کرزی به این پلورالیسم پایبند است؟ آیا تنها ژستی است برای جامعه‌ی افغانستانی و جامعه جهانی و یا باوری عمیق است و نشانی از مداری سیاسی سیاست‌‌ورزان افغانستانی که دست‌کم در کشورهای همسایه کم نظیر است؟ کتاب به این پرسش پاسخی روشن نمی‌دهد، اما آنچه از کرزی ترسیم می‌کند با همه انتقادها به «خان» بزرگ پشتو بودن و نگاهی سنتی و گاه قومی داشتن به سیاست، اما تصویر سیاستمداری است مداراگر که هم «عبدالکریم خُرم» نزدیک به حزب وحدت اسلامی را رییس دفتر دارد و هم سپنتا شعله‌ای سابق را بعنوان مشاور. اما سوی دیگر ماندن خود اوست با این باور که بودن به از نبود است. این بودن تنها برای شغل و مزایا نیست. آنچه در کتاب می‌آید نشانگر آن است که رنگین دادفر سپنتا کم‌داراتر از خان پشتو نبوده است. شاید اگر در همان حرفه ی استاد دانشگاهی خود می‌ماند هم درآمد بیشتری داشت و هم دغدغه کمتری، پس به هیچ عنوان برای مقام و موقعیت نیست. بخشی از چرایی این پرسش در نخستین صفحه‌های کتاب است. آنجا که از گذشته چپ خود می‌گوید و گاه با صراحت و گاه شرمگین آن باور و آن سال‌ها را «بی‌هوده» می‌خواند. با آنکه خواننده در جابه‌جا و هر آنجا که نویسنده به پرنسیپ و نگاه به عدالت و جامعه اشاره دارد، می‌بیند که زلالی این نگاه و این سلامت از خواستگاه آرمان‌های عدالت‌خواهانه می‌آید و البته بازنگری عمیق و انتقادی از کژراهی آن نیز.

نگاهی از درون بر تجربه و تباهی
یکی از نکته‌های پر اهمیت کتاب همین است. راست این است در منطقه ما جز در افغانستان که بسیاری از ما ایرانی‌ها ( سپنتا به درستی در کتاب از گونه‌ای منش نژادپرستانه و نخوت ایرانی نام می‌برد) از بالا به آن نگاه می‌کنیم، اما تنها کشوری است که چپ و هر چند کژگونه اما نفوذ داشته است و به نوعی در قدرت بوده است. فاجعه‌هایی که بخش اصلی مسوولیت آن بر عهده حزب دمکراتیک در افغانستان و اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی بود و هست. درگیری‌های درونی حزبی و کشتار‌های جمعی تنها سویه‌ای از این فاجعه‌هاست. رفیق و بردار و خواهرکشی در این کشور چندان تلخ است که شاید گاه تنها باید آنرا فراموش کرد! سپنتا اما آن را فراموش نکرده است و یکی از نقاط مثبت و خوب این کتاب همین است. سپنتا تاریخ را بازنگفته است تاریخ را با نگاهی انسانی و واقعی آمیخته است. تاریخ را در مسیری که جهان می‌پیماید با نگاهی شکست خورده و همزمان با سوی راه‌یافت می‌نمایاند. در همان سال‌ها یکی از تلاش‌های خوب ایشان منشور دادخواهی است که در سال‌های نخست جمهوری به تصویب می‌رساند. طرفه آنکه با همه خوبی‌های این دادنامه برای دادخواهی قربانیان جنایات، سپنتا اما خود در حکومتی است که می‌داند با این حکومت و متخدانش، انجام آن و برقراری عدالت محال است! بسیاری این امر را بی‌هوده می‌دانسته و می‌دانند اما تفاوت سپنتا با آن دیگران دیدن مطلوب و ممکن در لحظه نیست که تلاش برای تبدیل مطلوب به ممکن در زمانی بیشتر از لحظه است. درس از گذشته است.

این کتاب گونه‌ای انتقاد از خود چپی است که از کشتارها به سیاست آمده نه درست‌تر آنکه بگویم در تداوم‌داری کشتار سیاست‌ورزی می‌کند. اینگونه در میان سفید و سیاه نمی‌ایستد. این روایت نشان می‌دهد سپنتا پر منطقه‌ی خاکستری ایستاده است.
یک نمونه ماجرای امضای قرارداد استراتژیک با آمریکا است که سپنتا در آن نقشی مهم ایفا می‌کند. کرزی در اواخر دوره‌ی ریاست جمهوری‌اش از امضای این قرارداد به دلیل پیمان‌شکنی های آمریکایی‌ها و کشتار مردم به دست سربازان و گاردهای خصوصی اجیر شده سرباز می‌زد. در آن زمان سپنتا در موقعیت و مقامی که دارد به راحتی می‌تواند با توجه به دخالت‌گری‌های امریکایی‌ها و انگلیسی‌ها و پاکستانی‌ها به ویژه برخوردهای حتا غیر انسانی و توهین‌آمیزشان ( که نمادی از آن هالبروک است - سپنتا به خوبی او را نمونه‌ای از نگاه از بالا و توطئه‌گرانه امریکایی نشان می‌دهد) و با نظرداشت نگاه نویسنده به « نوعی تردید در نگاه خیرخواهانه‌ی غرب به شرق برای حقوق بشر و دمکراسی» به گرایش توطئه‌پنداری حامد کرزی برای عدم امضای قرارداد استراتژیک با امریکا دامن بزند، اما اینکار را نمی‌کند! برعکس بر باور منافع و مصالح مردم تصمیم می‌گیرد که این قرارداد امضا شود. به باور من این اقدام یکی از نتایج بازنگری همه جانبه و دیالکتیکی به گذشته‌ی پُر رنجی ملتی است که در باورهایش به آن رسیده است. او خود در این کتاب از «رفقای پرجمی و خلقی و شعله‌ای» که به ورطه قوم‌گرایی و نژادپرستی درافتاده‌اند به خوبی انتقاد می‌کند. او باور عمیقی به منافع ملی و مردم افغانستان دارد.

یکی از اصلی‌ترین چالش‌های سیاسی در منطقه ما تعریف « منافع ملی » است و تشخیص این منافع در میان منافع حکومت و منافع ملی که منافع مردم را در بر می‌گیرد و نه تنها قدرت حاکم را. در وضعیت خاص افغانستان دشواری بیشتر است. به‌ویژه در زمان دخالت نظامی و خارجی در کشور. اینگونه تا زمانی کشور در دست آن‌ها است باید با سیاست‌های اشغال‌گران کنار آمد. از دست‌اندازی به کمک‌ها و حیف و میل آن‌ها، قراردادهایی که پول کمک‌ها را دوباره به خود این کشورها و در راس آنها امریکا باز می‌گرداند تا فروش بنجل‌های نظامی و تا دانستن این حقیقت که در مناطقی با وجود آنکه زیر نظر نظامیان خارجی است اما قاچاق‌بری مواد مخدر پُر رونق و ادامه دارد.

روایت سپنتا در اینگونه وضعیتی است و پیش‌کشیدن دشواری پیش‌پای یک کنشگر سیاسی برای حفظ منافع ملی و البته کنشگری که در قدرت است اما قدرت چندانی هم ندارد. تلاشی برای هنر استفاده از ممکن‌ها و با پایبندی به آرزوها. مشکل پایداری در این شرایط بی آنکه سپنتا به روشنی از آن بگوید اما بی‌پشتوانه بودن سیاست ملی از حضور و حمایت جامعه مدنی قدرتمند است. سپنتا با آنکه خود نقش افرینی پُرباور به جامعه مدنی است و در این راه هم تلاش می‌کند، اما در جا به جای کتاب بی اعتمادی‌اش را به شمار زیادی از سازمان‌های جامعه مدنی نشان می‌دهد. از آن‌ها به عنوان «معاش بگیران» و یا انجمن‌ها و رسانه‌های مورد حمایت امریکا و خارجی‌ها نام می‌برد. ایا حق با اوست؟
به گمان من و با تجربه من تا حدود زیادی پاسخ مثبت است. من عبارت افغانستانی شدن جامعه مدنی را نخستین بار سال‌ها پیش در باره وضعیت جامعه ایران و دادخواهی استفاده کردم. و منظورم از آن به فساد کشاندن جامعه مدنی ایران از طریق «پروژوی» کردن یا به گفته‌ی سپنتا معاش‌بگیر کردن آن بود. متاسفانه در افغانستان این امر واقعیت دارد. و ارتباط بسیار نزدیکی با دخالت‌های خارجی و اتکا بر منابع خارجی.

معاش‌بگیران و پروژوی‌ها
من نیز باور ندارم که کمک‌ سازمان های مدافع حقوق بشر و یا در کل کمک به جامعه مدنی امری ناپسند و بد است اما عمیقا باور دارم که اتکای کامل و همیشگی و بدون شفافیت سازمان‌های جامعه مدنی به این منابع علت اصلی فساد و ناکارا شدن این سازمان‌ها است. اما این امر از حمله امریکا به افغانستان آغاز نشده است! که بسیار پیشتر و در آغاز سازماندهی «جهاد» آعاز شد. امریکایی‌ها به ویژه و سپس دیگر کشورهای غربی در جهاد ضد کمونیستی خود نخستین وابسته‌کنندگان جامعه مدنی و سپس کشورهای منطقه هر کدام در حد توان خود یارگیری در جنبش مقاومت افغانستان را در برابر اشغال آغاز کردند. گونه‌ای از سازمان‌هایی مدنی در کنار یا در میان « تنظیم» های جهادی اما بسیار بدور از مردم ساخته شد. این رویه هم‌زمان از آن سو بدست شوروی‌ها و به ویژه در دوران دکتر نحیب‌اله هم از سوی حکومت وقت پیش می‌رفت. از هر دو سو مساله اصلی پرداخت‌های بی حساب و کتاب و سازمان‌سازی‌ بود، بدون باور به سازماندهی جامعه مدنی که خود تلاشی افقی و نه سلسله مراتبی و دمکراتیک است.
پس از سقوط طالبان این سازمان‌سازی شدت گرفت و هنوز هم داستان‌های سازمان خارجی که در افغانستان جولان می‌دادند بر سر زبان‌هاست. هجوم سازمان‌های متعدد به افغانستان برای کمک و همیاری امری مثبت بود اما کارکرد بسیاری از آن‌ها همانند همان کمک‌هایی بود که کشورهای خارجی می‌کردند و سپنتا در کتابش این گونه نهادهای معاش‌بگیر را مورد نقد قرار داده است.

میلیون‌ها دلار کمک برای ساختن جامعه مدنی‌ در فضایی ناشفاف میان پروژوی‌ها داخلی و خود سازمان‌های مادر دست به دست می‌شد. از این همه پروژه امروز چیز زیادی به جا نمانده است. به یاد دارم چند سال پیش همزمان چهار سازمان جهانی مبلغ زیادی از اتحادیه اروپا برای « توانمند سازی» جامعه مدنی دریافت کرده بودند. کارگاه‌های آموزشی همه آنها را یک سازمان محلی انجام می‌داد. هر چهار سازمان دست‌کم بیش از شصت درصد بودجه را صرف استخدام افرادی غیر محلی و در کشورهای اروپایی برای هدایت همان پروژه‌ها در داخل کشور کردند. این حکایت تلخ همچنان ادامه دارد. و برای همین بخش زیادی از سازمان‌های جامعه مدنی کارکرد و بودوباش‌‌شان بستگی به پروژه دارد. من پیشتر نوشته بودم« دو راه‌کار برخی بنگاه‌های حقوق بشری نخست استفاده از قربانیان برای پر کردن ریپورتینگ (گزارش به تأمین کنندگان منابع مالی) است. در این باره هر چه تعداد قربانیان در گزارش بیشتر باشد، هم نوعی حضور معنادار در میان قربانیان و جامعه تلقی می‌شود و هم بودجه بیشتری می‌توانند در اختیار بگیرند. به همین دلیل برخی از این سازمان‌ها گزارش‌های گوناگونی از انواع قربانیان سرهم‌بندی می‌کنند تا بازار پروژه را در دست خود داشته باشند.سوی دیگر سو‌استفاده از نهادها و رسانه‌های جهانی است و وارد کردن نام موسسه در گزارش‌ها مشترک است که بازهم نوعی مشروعیت خریدن برای خود و پروژه‌های آینده است.» و حال پس از خواندن این کتاب مستدل‌تر می‌توانم به نقش مخرب برخی از این نهادها استناد کنم.

سپنتا در این باره با وجود همه نقدها اما در بسیاری از موارد به جز همین اشاره به « رسانه‌ها و سازمان‌های معاش‌بگیر» با آنکه اطلاعات کافی در این باره دارد روشنگری نمی‌کند. یک مورد مشخص ان در باره هرات است. بخشی از کتاب در آغاز و در پایان به زادگاه وی در کرخ و هرات اختصاص دارد. که توصیفی بسیار زیبا و تاریخی از این ولایت است. عشق به زادگاه و میهن را در سطر سطر این بخش‌ها می‌توان دید چنان که خواننده ترغیب می‌شود تا از این سرزمین دیدار کند. اما سپنتا در باره بودوباش و وضعیت جامعه مدنی و وضعیت سیاسی این ولایت به جز اشاره‌هایی به سیاست‌های اسماعیل‌خان هیچ صحبتی نیست. اما راست این است در این ولایت افزون بر پویایی شرایط برای رسانه‌ها و جامعه مدنی اما دخالت‌های ایران به وضوح چشمگیر است، و در کنار ایران مرتجع‌ترین ملاهای دارای نفوذ، هنوز هم والی با نظر جمهوری اسلامی در این ولایت انتخاب می‌شود. دخالت‌های جمهوری اسلامی و «معاش‌بگیرانش» در شورای شهر برای همه مشهود است.

در کنار نگاهی به حق نگران از وضعیت جامعه مدنی اما در بخش‌های آخر کتاب همین نگاه است که در هر گوشه کتاب کین‌پراکنی قومی و نژادی و مذهبی را نقد می‌کند و چندین بار می‌خوانیم که « پرچمی‌ها و خلقی‌هایی» که حال چه برای موقعیت و مقام و چه سیاه باوری به این بلا دچار شده‌اند، انتقاد می‌کند.
خواندن این کتاب برای همه باورمندان به دمکراسی و آزادی بایسته است.

پس‌گفتار
این جستار نخستین بار به سال ۲۰۱۹ در مجله‌ی میهن منتشر شد. در آن زمان هنوز جمهوری اسلامی افغانستان برجا بود و «رنگین دادفر سپنتا» در کشورش. به گمان من امروز نیز این کتاب همچنان خواندنی و این روایت درنگ‌کردنی است. نمی‌دانم پس از سرنگونی جمهوری افغانستان نویسنده چه نگاهی به کتاب خود دارد، آنچه از ایشان خواندم بیش از درنگ بیشتر بر شکست واکنش به از دست‌دادن قدرتی است که خود ایشان در کتابش به فساد و ناکارایی‌اش گواهی داده بود. اما آنچه که من باید آن زمان در این سخن‌سنجی می‌نوشتم و بنا بر مسئولیتم در گزارش‌گران بدون مرز نمی‌توانستم روشن بگویم، واعظ غیر متعظ بودن خود سپنتا بود. ایشان با همه ناگفته‌ها اما بازهم یک از هزاران فساد نظام‌مند در نظام را برشمرده بودند. از آن میان فسادی که حکومت برخی رسانه‌ها را نیز در آن سهیم می‌کرد و دست‌کم جناب سپنتا از آن با خبر بودند.

نقش رسانه و روزنامه‌نگار در جنبش‌های انقلابی

admin — 2026-01-18T22:32:39Z

از پیدایش مطبوعات چاپی تارسانه‌های نوپیدای اینترنتی و شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌ همواره در انقلاب جایگاهی بی‌همتا داشته است. و ایفای این نقش هر بار بحث‌برانگیزتر شده است. رسانه‌ بستر ژرفایی انقلاب و انقلاب بستر گسترش رسانه است. آن‌جا که قدرت برآمده از انقلاب بی‌راهه برگزیده است، در واپس‌نشینی‌اش ازآماج‌های انقلاب و گام نخست از آزادی‌های بنیادین، رسانه‌‌های آزاد و مستقل را از میان برداشته است. رسانه‌های آزاد واطلاع‌رسانی مستقل هماره بارآور بالندگی انقلاب و روشنگر راه به‌روزی بشر بوده‌اند. این جستار نگاهی گزیده‌وار به نقش رسانه و روزنامه‌نگار در انقلاب‌ است.

پویایی مطبوعات در انقلاب : آمریکا، فرانسه، ایران
راست این است که نخستین جهش‌ها برای مطبوعات و آزادی بیان، پیش از فرانسه در آمریکا به انجام رسید. در بهار ۱۷۷۵ و آغاز انقلاب آمریکا، مطبوعات نقش شتاب‌دهنده در مقاومت ایالات مستعمره‌‌ی بریتانیا ایفا کردند. در آن سال در آمریکا تنها ۳۷ روزنامه وجود داشت این شمار تا پایان جنگ (۱۷۸۳) به ۱۰۰ روزنامه رسید. این روزنامه‌ها، از آن میان پنسیلوانیا ژورنال، به ابزارهای واقعی برای ترویج میهن‌پرستی و آزادی‌خواهی تبدیل شدند و سیزده مستعمره را علیه پادشاهی بریتانیا متحد کردند. در سال ۱۷۷۶، این جنبش رسانه‌ای با اعلامیه استقلال به اوج خود رسید و شورش را به جنگی آزادی‌بخش ملی تبدیل کرد. روزنامه‌ها تنها به گزارش‌گری واقعیت‌ها بسنده نمی‌کردند، که همزمان هویت ملت ِ نویی را شکل می‌دادند که به سوی استقلال گام برمی‌داشت. پس از سال ۱۷۷۶، دیگر مطبوعات تنها ابزاری برای جنگ علیه بریتانیایی‌ها نبود، که بستری برای روشنگری سیاسی شدند تا شهروندان را به پذیرش قانون اساسی متقاعد کنند. همین کار فکری و آگاهگرانه‌ی مطبوعات بود که نخستین اصل قانون اساسی (۱۷۹۱) آزادی مطبوعات را قانونی و تضمین کرد و بانی رشد و گسترش آن شد.

اما پیدایش روزنامه به معنای مدرن آن در دهه‌ی هشتم ِ قرن هجده و هم‌زمان با انقلاب فرانسه شکوفا شد. در سال ۱۷۸۸، یک سال پیش از انقلاب کمتر از ۳۰ نشریه مجاز وجود داشت که همگی تحت سانسورنظام سلطنتی بودند. بیشتر نشریه‌های علمی، ادبی یا خبرنامه‌های رسمی بودند چون لا گازت (La Gazette) که تنها روزنامه‌ی مجاز برای پوشش اخبار سیاسی و رویدادهای دربار سلطنتی بود. سانسور درباری به ویژه روزنامه‌های سیاسی را که شماری از آن‌ها شب‌نامه‌های مخفی بودند، با تنگناهای پُرمخاطره روبرو می‌کرد. بسیاری از این روزنامه‌ها در سال انقلاب ۱۷۸۹ به ابزارهای برای بسیج و بحث عمومی تبدیل شدند. انقلاب با پایان دادن به سانسور و با انتشار اعلامیه حقوق بشر و شهروندان به تاریخ ۲۴ اوت ۱۷۸۹ «ارتباط آزاد اندیشه‌ها و آزادی انتشار باورها» را قانونی کرد. شمار روزنامه‌ها به گونه‌ای جهشی افزایش یافت به گفته‌ی تاریخ‌نگاران انقلاب فرانسه، در سال‌های ۱۷۸۹ تا ۱۷۹۲، بیش از ۱۳۰۰ روزنامه در پاریس و شهرستان‌ها پدیدار شدند. مطبوعات نقشی محوری درپیدایی ایده‌های انقلابی، نقد نهادها حکومتی و شکل‌گیری باورهای مردمی ایفا کردند. اما بازگشت تدریجی سانسور پس از انقلاب و در سال‌های ترور و سپس به قدرت رسیدن بناپارت و آغاز امپراتوری‌اش، مطبوعات روشنگر سخت در تنگنا‌ قرار گرفت. ناپلئون سنت سرکوب شاهانه را دوباره زنده و گسترش داد. در سال ۱۸۰۰، تنها حدود بیست عنوان از آن مطبوعات پویا در پاریس باقی ماند.

نقش انقلاب در گسترش رسانه‌ها از جنگ استقلال و انقلاب فرانسه آغاز شد، اما هرآن‌‌جا که دگرگونی و انقلاب روی داده است، پُرشمار شدن رسانه‌ها را در پی داشته است. «به هنگام صدور فرمان مشروطیت تنها ۲۰ روزنامه و نشریه در ایران منتشر می‌شد، اما در پی اعلام این فرمان در اندک زمانی، ۹۲ نشریه در سراسر کشور، منتشر می‌شد» در انقلاب ۱۳۵۷ از مهرماه تا یک سال پس از انقلاب روزنامه ها دست‌کم ده‌ها برابر شدند. وزارت ارشاد دولت موقت در خرداد و در مرداد ۱۳۵۸ به ترتیب تنها ۳۳ و ۴۱ روزنامه‌ و هفته نامه را توقیف کرد. «در بهار ۱۳۵۹ بیش از ۲۰۰ نشریه در ایران منتشر می‌شد، اما در فروردین ۱۳۶۰ بود که وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به چاپخانه‌ها اعلام کرد از چاپ روزنامه‌ها و مجله‌های «فاقد اجازه» خودداری کنند. چنان که در اواخر بهار ۱۳۶۰ تنها چهار روزنامه - «جمهوری اسلامی» و «صبح آزادگان» در نوبت صبح و «کیهان» و «اطلاعات» در نوبت عصر منتشر می‌شدند.»

سرعت و انتشار روزانه‌ی نشریه دستاورد انقلابی روزنامه‌نگاری بود. سرعت در خبررسانی کنشی بود به شتاب رویدادهای روزانه‌ی انقلاب برای برانداختن نظم کهن و برپایی نظمی نو. «روزنامه» نوآفرینی انقلاب بود تا هر روز برای اطلاع‌رسانی و روایت‌گری روزنگارانه‌ی رخ‌دادها منتشر شود.

سوگیری یا ناسوگیری رسانه و روزنامه‌نگار در انقلاب
پرسمان ناسوی‌گیری رسانه‌ها هر چند همیشه مهم و پیش کشیده می‌شود، اما در دوره‌های انقلابی است که به پرسمانی کانونی تبدیل می‌شود. آیا رسانه می‌تواند در انجام بایستگی اطلاع‌رسانی سویی را برگزیند؟ در این باره و در تاریخ رسانه‌ها دو دیدگاه ِ بیشتر شناخته‌‌شده وجود دارد. گزیده‌‌وار : دیدگاه نخست برآن است که رسانه صدای مردم است و باید بتواند سوگیرانه و در هر شرایطی در کنار مردمِ بماند. دیدگاه ِ دیگر این پایبندی را نمی‌پذیرند و در همه حال بر ناسوگیری رسانه‌ها پای‌‌‌می‌فشارد.

تنها رسانه‌های انقلابی نیستند که در انقلاب حضور دارند. نیروی کهن یا نیروی نویی که با فرجام های انقلاب همراه نیست و بدتر سیاست‌بازان در پی سهم‌خواهی نیز بودش دارند. بهره‌مند از آزادی‌ آن‌ها نیز در برابر دگرگونی راویان گونه‌ای خبر و واکاوری و روایت هستند. و گاه تنها کارشان ساختن روایت نادرست در برابر روایت حقیقت است. از رادیو مونیخ صدای نازیسم و نقش برجسته‌اش را فاجعه‌های ملی و جهانی تا رادیو هزار تپه‌ی نسل‌کشان روندا،تا صدا و سیمای جمهوری اسلامی در سرکوب اعتراض های مردمی و … همه نمونه‌هایی از رسانه‌های کین‌آفرین و نفرت‌پراکن و روایت‌گر ناراست و نادرست رخ‌دادها هستند. اینگونه بازشناختن راست از ناراست و در میانه‌ی برافروختگی و آسیمه‌سری دشوارتر از هر زمانی است. دریغ که در این باره راه‌یافتی معجزه‌آسا وجود ندارد. تاریخ رسانه پشتگرمی به ارزش‌هایی عموم بشری دارد از آن میان وجدان حرفه‌ای که باورمند به احترام به شعور و اعتماد مخاطب است، این اعتماد برای رسانه آسان بدست نمی‌آید، اما تنها سرمایه‌ای است که رسانه می‌تواند با حفظ آن رسانه بماند ونه تنها بنگاهی برای ثروت‌اندوزی و ابزاری برای پیشبرد سیاست‌ قدرت‌های سیاسی و اقتصادی. نگهبان این سرمایه موازین اخلاق حرفه‌ای است. تفاوت رسانه‌ی مستقل و آزاد و مدافع دگرگونی برای هم‌سودی همگانی با دیگر رسانه‌ها پایبندی به این موازین است.

افزون بر دودیدگاه ِ پیش گفته، باور سومی نیز درباره‌ی کارکرد رسانه وجود دارد که از آغاز پیدایش رسانه با آن زاده شده است. این دیدگاه رسانه را نهادی مستقل و آزاد می‌داند و به جای پرسمان ِ دوگانه‌ی سوگیری و ناسوگیری رسانه، سه کارکرد دمکراتیک، آگاهگرانه و مدنی را برای شناسه‌ی رسانه پیشنهاد می‌کند. کارکرد دمکراتیک، شرط لازم و ضروری وجود جامعه‌ای است که در آن شفافیت به‌عنوان عاملی تعیین کننده برای زندگی جمعی تعریف می‌شود. رسانه نگهبان شفافیت در جامعه است و پاک‌دستی ِ رسانه گام نخست تضمین این کارکرد در جامعه. کارکرد آگاهگرانه، تضمین کننده‌ی پذیرش امر اطلاع‌رسانی به معنای انتخاب دانستن برای دانستن انتخاب است و کارکرد مدنی، وظیفه‌ی سخنگویی جامعه مدنی است. این سه کارکرد تضمین دفاع از منافع و مصالح همگانی جامعه (در برابر منافع ملی یا گروه‌هایی از مردم) در برابر قدرت ( هر قدرتی که باشد سیاسی ، اقتصادی، مذهبی) برای دستیابی به حقیقت است.

اما رسانه‌های مستقل و آزاد افزون بر سه کارکرد پیش‌گفته، و برای تضمین وفاداری به این سه کارکرد در هر شرایطی باید بی‌جون‌وچرا پایبند به موازین اخلاق حرفه‌ای (Deontology) روزنامه‌نگاری باشد. دیدگاه سوگیری در«دفاع از مردم» و دیدگاه ناسوگیری در دفاع از «منافع ملی» ناگزیر بازدارنده‌ی رساندن چندصدایی بازیگران گوناگون در جامعه به ویژه در وضعیت انقلابی می‌شود. اینگونه وفاداری به جستجوی حقیقت را با چالش روبرو می‌سازد. این دو دیدگاه با همه تفاوت‌ها اما نمی‌توانند بدون شکستن پایبندی خود به موازین حرفه‌اخلاقی وظیفه‌ی روزنامه نگاری را انجام دهند. چرا که نه در خیال و نگر که در انجام روزنامه‌نگاری در کنار یا برکنار از مردم بودن، خود همراه شدن با گونه‌ای سیاست‌ورزی به سود یا ناسودبری جناح و گروهی اجتماعی است. این دو دیدگاه حمایت از خواست‌های مردم را که خود شناسایی کرده‌اند یا «منافع ملی» را که قدرت (هر قدرتی سیاسی، اقتصادی، اجتماعی) گزینش کرده است، تنها بایستگی رسانه و اطلاع‌رسانی می‌دانند و هر دو خواسته و ناخواسته نقش بنیادین انتقادی و حقیقت‌محور رسانه‌ها را نفی می‌کنند. اینگونه در فرازوفرودهای اجتماعی فعالانه در ساخت روایتی از انقلاب شرکت می‌کنند که برخاسته از نگرش سوگیرانه‌شان است نه روایت حقیقت راستینی یا داده‌ای(vérité factuelle).

گزارش‌گری راست‌انگارانه از انقلاب، از چرایی و چگونگی و راه‌یافت‌ها و تنگناها با حفظ فاصله از تب‌وتاب‌ها و پایبندی به حقیقت می‌تواند اقدامی انقلابی‌تر از آوازه‌گری سیاسی و کنشگرانه در انقلاب باشد.

روزنامه‌نگار کنشگر انقلابی یا گزارش‌گر انقلاب
در پایان قرن هجدهم روزنامه‌نگار را " هشدارگر عمومی" می‌نامیدند. اگر کارکرد آگاه‌گرانه‌ی‌ ِ رسانه بایستگی اطلاع‌رسانی به معنای انتخاب دانستن برای ممکن کردن دانستن انتخاب است. رسانه‌‌ی آزاد با «هشدارگران عمومی‌اش» پیش از هر امری، با آگاه‌گری وظیفه‌ی دفاع از منافع همگانی را برعهده می‌گیرد، جامعه را بر مشکل‌های‌اش در درون و بیرون آگاه می‌کند، با نقد و واکاوی نسبت به آن‌ها حساسیت می‌آفریند و به راه‌یافت‌ها فرصت می‌دهد. هر آنچه را که دانسته و یا نادانسته به فراموشی سپرده می‌شود، يادآور می‌شود. این‌گونه در برابر رخ‌دادهای بحرانی با اطلاع‌رسانی درست مسئولیت جمعی به وجود آورد و.... هشدارگر عمومی و رسانه‌اش، حافظ اصلی به‌گزینی و سلامت همه‌ی جامعه است.

روزنامه‌نگاری که در روزهای جوش و خروش در جامعه بر این باور است که جزیی از مردم است و باید همراه مردمش در این برافروختگی شرکت داشته باشد، اگر این همراهی را با با کنش‌گری تبلیغی انجام دهد دیگر گزارش‌گر روایت راستین انقلاب نیست. ترابری منافع حزبی و گروهی پاره‌ای از مردم را برعهده گرفته است. گزارش‌گری راست‌انگارانه از انقلاب، از چرایی و چگونگی و راه‌یافت‌ها و تنگناها با حفظ فاصله از تب‌وتاب‌ها و پایبندی به حقیقت می‌تواند اقدامی انقلابی‌تر از آوازه‌گری سیاسی و کنشگرانه در انقلاب باشد.

انقلاب را تنها کسب یا حفظ قدرت دیدن و در این میانه سویی را برگزیدند کار کنشگر سیاسی است. روزنامه‌نگار افزون بر گزارش‌گری انقلاب، پرسش‌گر چرایی‌ها برای پیش کشیدن و ژرفا بخشیدن به خواست‌ها نیز هست. سوگیری او سست کردن اعتماد عمومی به هشدارگری عمومی به سود منافع همگانی است.
چهره‌ی «روزنامه‌نگار انقلابی» تجسم تنش میان اطلاع‌رسانی و پایبندی است. اخلاق حرفه‌ای بستری را فراهم می‌کند که سازگاری استقلال و پایبندی را ممکن می‌کند. تنها پایبندی به اخلاق حرفه‌ای است که می‌تواند روزنامه‌نگار را از گزند سوگیری و آوازه‌گری سیاسی برهاند. موازین حرفه اخلاقی تنها بررسیدن سرچشمه‌ها، جدایی میان خبر و نظر و نپذیرفتن هرگونه دستکاری نیست. که پایبندی به اصل نخست مهمترین منشور روزنامه‌نگاری جهان، منشور مونیخ است که نخستین وظیفه روزنامه‌نگار را « وفاداری به حقیقت با هر نتیجه‌ای که برای او در پی داشته باشد ….» می‌داند. مردم بدور از معنای توده‌واری از خطا بری نیستند به‌ویژه در بحران‌ها و برافروختگی‌های اجتماعی، روزنامه نگاری که در این هنگام‌ها چشم بر وظیفه‌ی اطلاع‌رسانی خود به دلیل همراه بودن با مردم ببندد، نه تنها روزنامه‌نگار نیست که در سوی دگرگونی بنیادین و مردم هم نیست! روزنامه نگار در انقلاب بی‌طرف نیست! سوگیری او به سود حقیقت است.

انقلاب‌ها و اعتراضات در عصر اینترنت و شبکه‌های اجتماعی
پیشرفت تکنولوژی در نیمه اول قرن بیستم با رادیو (١٩٣٠) و تلویزیون (١٩٥٠) اطلاع‌رسانی را به درون خانه‌ها کشاند. که خود کارستانی بود برای کاهش سایه تهدید و سانسور یا دست‌کم تغییر گونه‌های از سانسور. این دو رسانه در پیروزی انقلاب‌های آزادیبخش پس از جنگ جهانگیر دوم پیامدهای شگفت‌آوری داشتند از الجزایر تا کوبا و از ویتنام تا آفریقا، افزون بر آگاه‌گری در درون این کشورها در خارج از مرزها نیز در روشنگری از سرکوب و جنایات انجام شده نقش مهمی ایفا کردند. با گسترش ابزار جمعی اطلاع رسانی، سانسور عمومی کمتر و نقش رسانه در انقلاب‌ها اثرمندتر شد.
پیدایش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی چشم‌انداز رسانه‌ای انقلاب‌ها را تغییر داده است. انتشار اطلاعات به‌هنگام امکان سازماندهی جنبش‌های خودجوش را می‌دهد. بهار عربی (۲۰۱۰-۲۰۱۲)، تظاهرات هنگ‌کنگ (۲۰۱۹) یا جلیقه‌زردها در فرانسه نشان‌دهنده این توانایی رسانه‌های رقمی است. شبکه‌های اجتماعی گاه نقش توان‌بخشی را ایفا می‌کنند، اما چالش‌هایی چون گسترش خبرهای برساخته و اطلاعات ناراست، قطبی کردن جامعه را نیز درپی دارد.
رسانه‌ها به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی به همان میزان که با «هشتگ‌های سرنوشت‌ساز» می‌توانند اثرمندی مثبتی بر جنبش داشته باشند از آن میان آگاهگری بیشتر شهروندان، به مانند تجهیز مسالمت آمیز شهروندان (تونس، مصر)، به همان پیمانه می توانند تاثیری منفی نیز داشته باشند، به ابزار پروپاگاندا تبدیل شوند، چون در میانمار که از شبکه‌های اجتماعی برای گسترش نفرت علیه اقلیت روهین‌گیا استفاده شد.

سخن آخر
رسانه و روزنامه‌نگار زمانی می‌توانند در یک انقلاب نقشی اثرمند ایفا کند که رسانه‌ای مستقل و آزاد باشد و خبرنگاران‌اش پایبند به موازین حرفه‌اخلاقی. در امروز چالش بزرگ ِ رسانه‌ها وابستگی آن‌ها به قدرت‌های سیاسی و اقتصادی است. امروز در جهان بیش از نود درصد رسانه‌های بزرگ را اولیگارک‌هایی در چنگ دارند، که بیش و پیش از هم‌سودی همگانی جامعه در تلاش برای سود و ثروت‌اندوزی بیشتر هستند. در جهانی که آزادی اطلاع‌رسانی از سوی رسانه‌های همین الیگارک‌های مالک صنایع بزرگ از آن میان صنایع نظامی هستند، تهدید می‌شود که انحصار متمرکزی بر گروه‌های رسانه‌ای ( تلویزیون، رادیو، روزنامه‌ها، پلاتفرم، وب‌سایت‌ها) و خود صاحبان صنایع بزرگ از آن میان نظامی، بانک‌ها، و ساختمان سازی و...هستند، هوشیاری در برابر ایفای نقش برخی رسانه‌ها حتا در انقلاب‌ها نیز امری بایسته است.

پانویس‌ها :
Martin, Jean-Clément. La Révolution française. Paris : PUF, 2016.
Bellanger, Claude. Histoire générale de la presse française. Paris : PUF, 1969.
Vovelle, Michel. La Révolution française expliquée à ma petite-fille. Paris : Seuil, 1999.
وب‌سایت کتابخانه ملی فرانسه (BNF).
https://ir.voanews.com/a/world-media-freedom-day-iran-1979-revoloution/6552805.html
Pierre Serna ttps://www.persee.fr/doc/ahrf_0003-4436_2007_num_347_1_3533_t1_0211_0000_2
Reporters Sans Frontières (RSF).

بایستگی روزنامه‌نگار و رسانه در برابر خبرهای برساخته و اطلاعات ناراست

admin — 2026-01-02T14:41:01Z

رویارویی با خبر‌های برساخته و اطلاعات ناراست، بایستگی روزنامه‌نگار در دفاع از حرفه‌ی خود و موازین حرفه‌اخلاقی‌‌ است که نخستین وظیفه‌ی او را در« جستجو، نگارش و واکاوای، پایبندی به حقیقت»، می‌داند «با هر برآیندی که برای او می‌تواند در پی داشته باشد». روزنامه‌نگار و با او رسانه در این رویارویی در برابر دست‌درازی به شعور اجتماعی می‌ایستد و از ارزش‌های عموم بشری و منافع همگانی دفاع می‌کند.
این نوشته تلاشی است در باره‌ی پیوند میان موازین حرفه‌اخلاقی روزنامه‌نگاری و فناوری‌های امروزین با نگاهی به آزموده‌های شماری از رسانه‌ها در مبارزه با خبر برساخته و ناراست.

روزنامه‌نگار و رسانه و مدیریت رویارویی با خبر برساخته
نایکسانی خبر برساخته (Fake News) با خبر نادرست (disinformation) را چرایی کاربرد آن‌ها در گمراه‌سازی بازگویی می‌کند. خبر برساخته تنها گمراه‌سازی نیست که می‌تواند بن‌پایه‌ای از کوتاهی داشته باشد، انجامی است آگاهانه و هدفمند برای هم‌مانندسازی تصویری دست‌خورده از حقیقت تا حقیقت جلوه کند. خبر برساخته در بیشترین گونه‌های خود کاری فردی نیست و این‌جاست که رسانه و پلاتفرم و شبکه‌های اطلاعاتی در انجام آن می‌توانند هم‌دست‌ شوند. این درست است که زیان‌زد خبر برساخته هم اعتبار رزونامه‌نگار و هم درست‌کاری روزنامه‌نگاری را تهدید می‌کنند، اما فراتر از اعتبار روزنامه‌نگار و رسانه، پیامد‌های زیان‌بار آن با ایجاد فضایی بی‌اعتمادی همگانی، محروم کردن جامعه از حق دانستن است. این زیا‌ن‌باری یکی از آماج‌های اصلی سامان‌دهندگان خبر برساخته است تا در پناه آن آوازه‌گری سیاسی و پروپاگاندای خود را ترویج کنند که تصویری ناراست از حقیقت است.

پرسش این است : چگونه روزنامه‌نگار می‌تواند در دریایی از اطلاعات گمراه‌کننده که بیشتر در شبکه‌های اجتماعی و یا رسانه‌های اصلی ( برخوردار از حمایت دولتی و یا مالی) منتشر می‌شوند، بگردد و همزمان برای جستجو، نگارش و انتشار خبر به ارزش‌های حرفه‌اخلاقی خود را وفادار بماند؟ پاسخ چندگانه است. برخی بر هوشیاری و راست‌آزمایی پای‌فشاری می‌کنند و برخی دیگر بر داشتن کاردانی‌های ویژه‌ و فناورانه. این راه‌کارها می‌توانند و باید در کنار هم قرار گیرند و البته به مهارت‌ها باید پیوند دادن اخلاق حرفه‌ای و مسئولیت مدنی را نیز افزود. برای پیشبرد چنین کاری ما به مدیریت رویارویی با خبرهای برساخته نیاز داریم.

راست‌آزمایی: راهبردی بایسته در برابر خبرهای برساخته
راست‌آزمایی کنش ناگزیر روزنامه‌نگاران برای مقابله با خبرهای نادرست است. این کنش که پیشتر تنها پاره‌ای از کار روزنامه‌نگاری بود، امروز اهمیتی چشمگیر یافته و به بخش ِ سنجش‌گر ِ تولید اطلاعات اعتمادمحور تبدیل شده است. بر این بستر، ابزارهای گوناگون و نوآورانه‌ای در اختیار روزنامه‌نگاران قرار دارد تا درستی داده‌ها و ابراز عمومی را ارزیابی کنند.
برای مدیریت رویارویی با خبرهای برساخته، شناخت این پدیده و کارکرد‌های آن اهمیت دارد و توجه بیشتر به آزموده‌های موفق برخی رسانه‌ها در برابر آن. یکی از ویژه‌گی‌های خبر برساخته یکسان‌نما بودنش با حقیقت است که به‌هنجار شدن آن انجامیده است. به‌هنجار شدن این اطلاعات ناراست تا اندازه‌ای نیز وام‌دار دسترسی همگانی به ابزارهای رقمی است که تولید و به اشتراک‌گذاری محتوا را برای همگان آسان کرده است. این اطلاعات ناراست یا آگاهانه گمراه‌کننده‌ به گونه‌‌ای گسترده در اینترنت و به‌ویژه شبکه‌های اجتماعی منتشر می‌شوند، تنها دروغ‌شمردن خبرهای برساخته در شبکه‌های اجتماعی کافی نیست! به تازه‌گی خبرگزاری فرانسه، در گزارشی اعلام کرد، که نزدیک به ۷۰ درصد فرانسوی‌ها به اطلاعات منتشر شده از سوی رسانه‌های خود بی‌اعتماد هستند.

روزنامه‌های «لوموند» و «لیبراسیون» برای مقابله با این بی‌اعتمادی، راه‌کار ِ راست‌آزمایی سخت‌گیرانه‌ی خبر را انتخاب کرده‌اند. لیبراسیون برگ‌های از روزنامه و تارنمای خود را را به راست‌آزمایی روزانه‌ی خبرها اختصاص داده است. روزنامه لوموند برای راست‌آزمایی اطلاعات، ابتکاری به نام «رمزگشایی»، به‌ کار گرفته است. اینگونه روزنامه‌نگاران می‌توانند با وکاوای خبر‌ها و روشنگری بر نقش خود چون پشتیبانان حقیقت پافشاریند.

یکی از چالش اصلی برای روزنامه‌نگاران سرعت در انتقال و انتشار خبر است، که این خود چشم اسفندیار خبرنگار در نادیدن خبر برساخته است. الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی بر پایه‌ی «همه‌گیری» یا وایرال شدن سامان داده شده‌اند و این پُرشتابی همه‌گیری منجر به انتشار گسترده‌ی محتواهای می‌شوند که راست‌آزمایی نشده‌اند. برای رویارویی با خبر برساخته، روزنامه‌نگار افزون بر به‌گزینی محتوا و خبر، باید به ترازمندی میان سرعت اطلاع‌رسانی و دقت درِ محتوا نیز اهمیت دهد. در این باره یکی از نمونه‌های موفق روزنامه‌ی مستقل «مدیا پارت» است. این روزنامه آنلاین یکی از ستون‌های اصلی روزنامه‌نگاری کاوش‌گرانه است و روزنامه‌نگاران آن همواره باید میان جستجوی حقیقت و گزارش‌گری کارآمد و به‌روز راه‌یابی کنند. روزنامه‌ای که در هژده سال گذشته صدها خبر و گزارش کاوشگرانه درباره‌ی فساد و ناکارایی دولت‌های گوناگون فرانسه منتشر کرده است و دست‌کم ده وزیر و وکیل و یک رییس‌جمهور را از کار برکنار یا در برابر دستگاه قضایی نشانده است، مدیاپارت راست‌آزمایی نظام‌مندی را با روش‌های سخت‌گیرانه‌ی به‌ کار می‌گیرد تا اطلاعات خود را پیش از انتشار با سرچشمه‌های چندگانه و قابل اعتماد تأیید کند. ترازمندی میان دقت و سرعت انتشار را به ابزاری ناگزیر برای بازگرداندن اعتماد عمومی نسبت به رسانه‌ تبدیل کرده است.

راست این است که شبکه‌های اجتماعی هم با اثرمندی بی‌پیشینه می‌توانند صدای روزنامه‌نگاران را بلندتر کنند و هم همزمان میدان ِ بازآور خبرهای برساخته و اطلاعات نادرست باشند. سرعت انتشار خبرها در شبکه‌های اجتماعی و دست یافتن آسان و ارزان به خبر برای بسیاری از رسانه‌ها پیش‌آمد مناسبی برای افتادن در دام فریب‌خبرسازان است. برای رویارویی با این دشواری رسانه‌های بسیاری از آن میان چند شبکه‌ی تلویزیونی فرانسه افزون بر برنامه‌هایی روزانه برای گفت‌وگو و روشنگری درباره‌ی خبرهای برساخته از آن میان برنامه‌ی راست یا ناراست که یکی از حرفه‌ای‌ترین برنامه‌های تلویزیونی برای راست‌آزمایی در جهان است، همزمان، با برخی توسعه‌دهندگان فناوری‌های راست‌آزمایی خودکار همکاری می کنند. این ابزارها اجازه می‌دهند تا درستی اطلاعات در زمان ِ واقعی ارزیابی شود. ابتکار به‌کارگیری هوش مصنوعی در فرآیند بررسیدن اطلاعات، پیشرفتی درخور در مبارزه با اطلاعات نادرست شمرده می‌شود.

در سال ۲۰۲۵، رسانه‌هایی مانند هفته‌نامه‌ی «کوریه انترناسیونال» و شبکه ی رادیویی «فرانس آنتر» متعهد شده‌اند که بخش‌های راست‌آزمایی خود را با آمیختن مهارت‌های انسانی و فناوری‌های پیشرفته تقویت کنند. این‌گونه این رسانه‌ها می‌توانند هر اطلاعاتی را پیش از انتشار آن راست‌آزمایی کنند. روزنامه‌نگاران ابزارهایی مانند داده‌پایگاه‌های تأیید شده، همکاری با متخصصان و روش‌های فناورانه‌ی وکاوای گفتمان‌ها، را به‌ کار می‌گیرند که خود این نشان‌‌گر پیشرفت در شیوه پردازش اطلاعات نیز هست.

آموزش مهارت‌های روزنامه‌نگاری برای راست‌آزمایی اثرمند
چشم‌انداز رسانه‌ای در جهان دگرگون شده است. راست‌آزمایی ابزاری اثرمند است که باید در برابر چالش‌های فناوری های تازه در ارتقای آن کوشید. در این جهان خبرنگار و رسانه‌ها در رقابت مستقیم با محتواهای وایرال شده‌ای هستند که از استانداردهای اخلاقی پیروی نمی‌کنند. صاحبان و مسئولان رسانه‌های مستقل باید بپذیرند که روزنامه‌نگاران نیازمند به‌روزرسانی همیشگی کاردانی خود هستند، که روزنامه‌نگاران باید آموزش‌های پیاپی داشته باشند و مهارت‌های خود را در پهنه‌ی راست‌آزمایی و واکاوی انتقادی محتواهای ِ منتشر شده افزایش دهند، تا هم توان واکاوی فنی و فکری خود را به‌روز کنند و هم در نزد مخاطب‌ها نقش آموزاننده‌ی خود را بازیابند. امروز روزنامه‌نگاری باید ابزارهای جدید و عملکردهای سازگار با عصر خبرهای برساخته را به‌ کار گیرد. امروز کاردانی‌هایی روزنامه‌نگاری بسیار فراتر از مهارت‌های ساده‌ی نگارشی هستند. در عصر رسانه های رقمی، روزنامه‌نگاران به متخصصان مدیریت اطلاعات تبدیل شده‌اند. آن‌ها از قناوری‌های رمزگشایی از راهبردهای الگوریتمی را بیاموزند که محتوا را دستکاری می‌کنند. آموزش‌هایی نوبنیادی پدیدار شده‌اند که بر استفاده از فناوری‌های نو از آن میان به کار گیری هوشواره‌ها یا بکارگیری ابزارهای واکاوی رقمی در روزنامه‌نگاری تمرکز دارند. بنابراین، در آینده روزنامه‌نگاران باید با فناوری‌های گوناگون پیشرفته و روش‌های راست‌آزمایی اطلاعات آشنا شوند تا برای واقعیت‌های جدید آماده گردند.

موازین حرفه‌اخلاقی و مسئولیت مدنی روزنامه‌نگاری
بایستگی روزنامه‌نگار تنها به پیراستن اطلاعات ناراست محدود نمی‌شود. او با اتکا بر موازین حرفه‌اخلاقی و مسئولیت مدنی‌اش وظیفه‌ای بیشتر از خبررسانی و جایگاهی چون آموزش‌‌گر نیز دارد. خبرنگار افززون بر اطلاع‌رسانی درست باید کمک کند تا کاربران و دریافت‌کنندگان اطلاعات نیز تفکر انتقادی خود را پرورش دهند. رسانه‌ها با گنجاندن راست‌آزمایی در روندی آموزشی، مخاطب‌ها را تشویق می‌کنند تا تفکر انتقادی خود را توسعه دهند. این همان ایجاد پلی است میان روزنامه‌نگاران و مخاطبان‌شان تا آگاهی نسبت به چالش‌های اطلاعاتی افزایش یابد. استواری این پل را پایبندی به موازین حرفه‌اخلاقی ممکن می‌کند که با مهارت‌های فناورانه‌ی روزنامه‌نگار درمی‌آمیزد تا روزنامه نگار شایسته این نام‌ باشد.

اصول حرفه‌اخلاقی، سنگ‌بنای روزنامه‌نگاری را می‌سازند. در زمانی که خبرهای برساخته افزون‌تر می‌شوند، این ارزش‌ها باید استوارتر شوند. اخلاق حرفه‌ای روزنامه‌نگاری بر عناصری چون درستکاری، دادمندی و مسئولیت‌پذیری تأکید دارد. روزنامه‌نگاران وظیفه دارند آیین‌نامه‌ی نیک‌رفتاری حرفه‌ای را محترم شمارند که آن‌ها را وامی‌دارد با درستکاری عمل کنند، منابع خود را بررسی کنند و به روشنی واقعیت‌ها را از باورهای فردی جدا کنند. اخلاق روزنامه‌نگار در برابر خبرهای برساخته به مجموعه‌ای از قانون‌های خشک خلاصه نمی‌شود، که پایبندی پویا و تکامل‌یابنده است.

موازین حرفه‌اخلاقی همچنین بایدی در روش هم‌کنشی روزنامه‌نگاران با مخاطبان خود نیز هستند. شبکه‌ی تلویزیونی «آرته» ابتکاری برای برجسته کردن پیکربندی (Formate) آموزشی برای دریافتن اطلاعات را پیشنهاد می‌کند. روزنامه‌نگار نه تنها باید محتوا ارائه دهد، که در برابر انبوه اطلاعاتی که به سوی مخاطبانش گسیل می‌شود، یاریگر آن‌ها در پرورش روحیه‌‌ای نقاد در برابر محتوا‌ها نیز باشد. دعوت از متخصصان و همچنین ایجاد فضای هم‌کنشی برای مخاطب‌ها، به پویایی در یادگیری منجر می‌شود که بن‌پایه‌ی برای این مبارزه است.رسانه‌هایی مانند «فرانس انتر» و «مدیاپارت» فضاهای گفتگویی ایجاد می‌کنند که اجازه می‌دهد درک چالش‌های پیرامون خبرهای برساخته و نحوه تولید آن‌ها افزایش یابد.

موازین حرفه‌اخلاقی سندهای گوناگونی است که از سوی رسانه‌ها برای کارکنان خود یا نهادهای جهانی دفاع از حقوق روزنامه‌نگاران برای همه‌ی روزنامه‌نگاران گردآوری شده‌اند ونگرنده بر حقوق و وظایف خبرنگاران هستند. از منشور حرفه‌اخلاقی خبرگزاری فرانسه یا بی بی سی و نیویورک تایمز تا یونسکو و منشور جهانی و معتبر مونیخ، این موازین با تفاوت‌هایی اما در سازگاری با موازین حقوق جهانی و میثاق‌های حقوق بشر هستند.

در این نوشته افزون بر رسانه هایی که در متن به آن‌ها پیوند داده شده است از نوشته‌های خودم در گزارش‌گران بدون مرز درباره‌ی دمکراسی و اطلاعات، راهنمای مبارزه با خبر جعلی سازمان یونسکو، مدرسه روزنامه نگاری AEJC نیز یاری گرفته‌ام. aejc

خواست‌نامه

admin — 2026-01-01T12:35:50Z

نوشته‌ای است از «فرمانده مارکوس» سخنگوی زاپاتیست‌ها، عنوان اصلی آن " تکمله‌ی پیمان توافق اجتماعی‌ست".
اول ژانویه امسال بیست‌ودمین سالگرد بودن‌شان در منطقه‌ی خودمختار چیاپاس مکزیک است. برخی کنش‌گران آمریکای لاتینی، بر این باورند که زاپاتیست‌ها تنها جنبش پیروزمند بومیان هستند که دمکراتیک‌ترین نظام انتخابی را برقرار کرده‌اند.
امید آنکه پایدار باشند و بمانند، که دست‌کم گفتمانی برای مبارزه برای پیشرفت و سعادت و کرامت انسانی، بدون کسب قدرت، نگاه ژرف و شفاف ِ انتقادی به گذشته، همبستگی جهانی برای انسانیت وعلیه مرگ و فقر و تباهی هدیه‌شان به جهان است. چندین جستار درباره‌ی ژاپاتیست‌ها نوشته یا ترجمه که در رسانه‌های نقطه و آرش منتشر کرده‌ام. تلاش‌می‌کنم آن‌ها را در رسانش بازنشر کنم.
این نوشته نخستین بار در مجله نقطه شماره ٤-٥ زمستان ۱٣٧٤ - بهار ۱۳۷۵منتشر شده است.

۱- که همیشه حقیقت پیروز شود و نه زور.

٢- که اکثریت بیابد آنچه اکثریت‌اش می کند؛ و خواسته‌اش را به اقلیت بقبولاند؛ بی آن‌که اقلیت از بین برود و حقوق‌اش برای رسیدن به اکثریت پایمال شود.

٣- که هر مرد بتواند به هر زن، در هر کجا گلی هدیه کند، هر گلی که بخواهد، و آن زن در هر کجای دنیا، تنها با لبخندی از او تشکر کند، نه با هر لبخندی که با زیباترین لبخندش!

٤- که آینده ابهامی بزرگ و یا فاجعه‌ای در راه نباشد. که آینده تنها این باشد : آینده.

٥- که شب منزلگاه هراس نباش، بستری باشد برای نیاز.

٦- که اندوه با اشاره‌ای کوچک و ساده شکار شود و شادی و خنده رایگان باشد و هرگز کم مبادش

٧- که همیشگی و همگانی باشد : نان برای رنگین کردن سفره، سواد برای درمان نادانی، سلامتی برای چیره شدن بر مرگ، زمین برای درو کردن آینده، سرپناه برای منزل دادن به امید، و کار برای پاک ماندن دستان آدمی.

٨- که دل و زبان مردان و زنان با زندان و گور تهدید نشود.

٩- که جنگ روایتی شود از گذشته‌های دور و نا آشنا و هرگز نیازی به ارتش و سرباز نباشد.

۱٠- که حاکمان، فرمانده ِ فرمانبر باشند و اگر چنین نباشد، برکنار شوند.

۱۱- که همواره کسانی حاضر به مبارزه باشند تا این همه، تنها خواسته نماند و تحقق یابند.

تصویرها از سایت
https://www.autonomiedeclasse.org/international/la-autonomia-siempre-avenza/

کشتار جمعی و سکوت جامعه؛ اهمیت دادگاه نوری در گفت‌وگو با رضا معینی

admin — 2025-12-18T23:56:11Z

از دهم ژانویه ۲۰۲۲، (۲۰ دی ماه ۱۴۰۰) دور دوم دادگاه و دادرسی پرونده «حمید نوری» (عباسی) آغاز می‌شود. او متهم به «جنایت جنگی» و «قتل عمد» در کشتار جمعی سال ۱۳۶۷ است که هزاران انسان را طی مدت کوتاهی به دار آویختند.

این دادگاه از دهم آگوست سال ۲۰۲۱ ( ۱۹ مرداد ۱۴۰۰) آغاز شد و تا آوریل ۲۰۲۲ (اردیبهشت ۱۴۰۱) ادامه خواهد داشت تا بیش از ۱۰۰ شاهد و شاکی شهادت‌های خود را در دادگاه مرکزی استکهلم ارایه دهند. در مدتی که گذشت، حمید نوری هم طی شش جلسه دفاعیات خود را بیان کرد.

پیش از آغاز دومین دور از دادرسی این پرونده قضایی و جنایی، «ایرا‌ن‌وایر» با «رضا معینی»، مسوول بخش ایران و افغانستان «سازمان گزارش‌گران بدون مرز» که به عنوان کارشناس این سازمان و هم‌چنین زندانی سیاسی دهه ۶۰ و از اعضای خانواده‌ قربانیان آن کشتار روند دادرسی و پوشش رسانه‌ای آن را دنبال می‌کند، گفت‌وگو کرده است.
به باور او، رسانه‌ها باید دادرسی این پرونده را به نوعی دیگر گزارش کنند تا این مساله به بحث عمومی جامعه تبدیل شود. در این گفت‌وگو، ضمن بررسی نقش رسانه‌ها در دادگاه حمید نوری، در مورد مسوولیت‌های جامعه در قبال این کشتار جمعی در روند دادخواهی صحبت کردیم و به کم‌داشت‌های جنبش دادخواهی پرداختیم.

منتشر شده در ایران وایر به تاریخ ۱۷ دی ماه ۱۴۰۰

تا پایان سال ۲۰۲۱ و نخستین دوره ارایه شهادت‌ها و شکایت‌های شاهدان و شاکیان پرونده حمید نوری [عباسی] و برقراری شش جلسه دفاع متهم، ۵۶ جلسه محاکمه در دادگاه مرکزی استکهلم برگزار شد. تاکنون رسانه‌های خارج از ایران به این دادگاه پرداخته‌اند. شما پوشش رسانه‌ای این دادگاه را چه‌طور ارزیابی می‌کنید؟

– آن‌چه من شاهد آن بودم، از ۱۰ آگوست سال جاری تا آخرین روزهایی که دادگاه برقرار بود، بخشی از رسانه‌ها در خارج از کشور با جدیت دادگاه را گزارش می‌کردند. البته این گزارش‌ها در مورد چگونگی برگزاری دادگاه بود. پوشش رسانه‌ای با آن‌ که به مرور کم‌رنگ‌تر شد ولی چندین رسانه معتبر به شکل روزمره گزارش دادگاه را منتشر می‌کردند. از آن میان می‌توانم به «رادیو زمانه»، «صدای امریکا» و «ایران‌وایر» اشاره کنم که حساسیت خاصی نسبت به آن داشتند. رسانه‌های دیگر مثل «بی‌بی‌سی»، «ایران اینترنشنال» و «دویچه‌وله» هم آن را دنبال می‌کردند و گزارش‌هایی در موردش داشتند. اما به نظر من با همه جدیت و تلاش قابل تقدیر، گزارش‌‌های همه این رسانه‌ها، گزارش از دادگاه بود و نه گزارش از روند دادرسی. میان این دو تفاوت قائل هستم.

چه تفاوتی میان گزارش دادگاه و دادرسی قائل هستید؟

– برای دانستن این تفاوت، با تعریفی از دادخواهی و کارکرد رسانه‌ در دادخواهی شروع می‌کنم؛ نخست آن‌که این دادگاه یک دادگاه عادی نیست، دادرسی پرونده فردی است که در یک کشتار جمعی دخالت داشته است. بنابراین، خود کشتار جمعی سوژه‌ای پر اهمیت در گزارش‌ است. آن‌چه کشتار جمعی زندانیان در سال ۱۳۶۷ را از دیگر کشتارها و جنایت‌ها در زندان‌ها و بیرون از زندان‌های جمهوری اسلامی متمایز می‌کند، همین جمعی بودن کشتار است که به مثابه جرم مشخص در حقوق بین‌الملل تعریف شده است. از نظر تاریخی نیز این کشتار جمعی و دادگاه حمید نوری اهمیت ویژه‌ای دارد چرا که پس از پایان جنگ جهانی دوم در سال ۱۹۴۴، چنین کشتاری در زندان‌های جهان سابقه نداشته است؛ به‌ویژه که بخشی از اعدام شده‌ها حکم حبس داشتند یا حتی مدت حکم‌ آن‌ها هم به پایان رسیده بود. برگزاری این دادگاه هم در سوئد نشانی از ویژگی جمعی بودن کشتار است. با وجودی‌ که نه متهم و نه هیچ‌کدام از قربانیان و جان به در برده‌ها سوئدی نبوده‌اند و این واقعه هم در سوئد اتفاق نیفتاده است، این کشور صلاحیت بررسی آن را دارد؛ یعنی جهان‌روایی عدالت بر پایه حقوق بین‌الملل. مساله بعدی به کشور ما مربوط است، یعنی این اتفاق در ایران روی داده و با سرکوب و سکوت همراه بوده است. چگونگی اجرای این کشتار، برنامه‌ریزی برای انجام آن و آسیب‌هایی که به جامعه وارد شده، تاکنون به شکلی عمومی و علنی طرح نشده‌اند. به جرات می‌گویم اکثریت مردم ایران اطلاعی درستی از این رویداد تلخ ندارند. ممکن است عنوان اعدام‌های ۱۳۶۷ را شنیده باشند اما اطلاع بیشتری ندارند. این دو نکته باید مد نظر رسانه‌ها و خبرنگاران قرار گیرد تا بتوانند با توجه به اهمیت ویژه و ملی آن به مخاطبان خود توضیح دهند. اهمیت اطلاع‌رسانی با کیفیت، درست و مستقل برای مخاطب یکی از اجزای موثر در کشف حقیقت و اجرای عدالت است. امروز در حقوق بین‌الملل و چارچوب‌ انگارهای عدالت انتقالی، چگونگی برگزاری دادرسی و بررسی پرونده برای مخاطب و جامعه مهم است. متاسفانه با وجود همه تلاش‌ها، رسانه‌ها نتوانسته‌اند دادرسی این پرونده را گزارش کنند. البته می‌بایست در آغاز می‌گفتم که دادگاه حمید نوری نخستین تجربه جامعه ما در ایران و در تبعید در خصوص دادرسی پرونده یک کشتار جمعی است. خبرنگار حرفه‌ای به دنبال کشف حقیقت است اما مواردی که در دادگاه مورد بحث قرار می‌گیرند، مورد توجه خبرنگاران نیستند. کارشناسانه شدن خبرنگاری در آغاز قرن بیستم به وجود آمد و آرام‌آرام در چارچوب روزنامه‌نگاری، مسایل را تخصصی بررسی کردند. اما متاسفانه خبرنگاران ما متخصص حقوقی نیستند. مثال روشن‌تری بزنم؛ هم‌زمان با برگزاری دادگاه حمید نوری، در فرانسه دادگاهی برای داعشی‌هایی تشکیل شده است که برای کشتار جمعی اقدام کرده بودند. اکثریت روزنامه‌نگاران حاضر در دادگاه، متخصص مسایل حقوقی و قضایی هستند.

به گفته شما، ما خبرنگار حقوقی نداریم. در صورت تایید این فرض، رسانه‌ها چه طور می‌توانستند گزارش دادرسی را ارایه کنند؟

– گزارش دادرسی یک پرونده حقوقی با رویدادی ورزشی و هنری متفاوت است. گزارش از دادرسی به نوعی دخالت در دادرسی محسوب می‌شود؛ نه برای قضاوت بلکه برای روشن کردن مباحث دادرسی برای مخاطب. اما مخاطبان این مجموعه، بخشی از روشن‌فکران و نه حتی همه تبعیدی‌ها بودند. گزارش دادرسی بر مبنای استدلال‌های دادگاه است. این دادگاه وظیفه دارد مشخص کند که آیا حمید عباسی همان شخصی است که در زمان رخداد آن جنایت، در زندان گوهردشت بوده و در آن به چه شکل نقش داشته است. خبرنگار برای گزارش دادرسی و نه دادگاه باید شناخت حقوقی نسبت به موارد اتهام و و چرایی آن‌ها داشته باشد. این تنها با گزارش روند پرسش و پاسخ‌ها ممکن نیست؛ یعنی مطابقت میان کیفرخواست و شهادت‌ها یا ایرادات کیفرخواست می‌تواند مد نظر باشد. البته رسانه‌ها امکان‌های دیگری هم دارند، مثل استفاده از کارشناسان حقوقی و...

همین‌جا از شما بپرسم که در جلسات تحلیل و مصاحبه‌هایی که برخی کنش‌گران عرصه دادخواهی مطرح کرده‌اند، نقدها و پرسش‌هایی متوجه دادستان‌های این دادگاه عنوان شده است؛ به عنوان مثال، نوع سوال‌هایی که از حمید نوری [عباسی] پرسید یا اسنادی که می‌توانست در مقابل سخنان متهم عنوان شود، مانند اظهارات مقامات سیاسی جمهوری اسلامی در خصوص کشتار ۱۳۶۷ یا زیر سوال بردن سیستم قضایی جمهوری اسلامی. این انتقادات را وارد می‌دانید؟

– من به عنوان کسی که در روند ارایه بخشی از اطلاعات درباره روزنامه‌نگاران اعدامی به دادستانی دخیل بودم، معتقدم که انتقادهایی به او وارد است؛ به عنوان نمونه، دادستان در کیفرخواست خود به برخی از منابع ارجاع داده است که شماری از آن‌ها چندان معتبر نیستند. در حالی‌که منابع بسیار معتبرتری در اختیار داشت. دادگاه نوری ممکن است برای دادستان یک پرونده حقوقی باشد ولی برای من به عنوان روزنامه‌نگار، قربانی و یک شهروند ایرانی، رویداد مهمی است؛ فرصتی که ممکن است از دست برود. این دادگاه حمید نوری است و نه دادرسی جمهوری اسلامی یا «هیات مرگ». ولی می‌توانستیم از فرصتی که پیش آمده است، استفاده بهینه‌ای کنیم. همین‌جا بگویم انتقادهایی که به کیفرخواست دارم، به شکل نامه با دادستان سوئد مطرح شده است.

به ادامه صحبت‌هایتان برگردیم. گفتید که خبرنگار برای گزارش دادرسی یک پرونده می‌بایست به جزییات حقوقی بپردازد اما مباحث ریز حقوقی برای مخاطب عام جذابیتی ندارد.

– مساله همین است. ارزیابی خبرنگار از دادرسی پرونده فقط انتقال گفته‌های شاهدان و شاکی‌ها و متهم نیست. نقش و اهمیت این گفته‌ها در چارچوب کیفرخواست بایستی مورد توجه قرار گیرند و هم‌چنین در رابطه با دفاعیات وکلای نوری و وکلای شاهدان. این رویکرد می‌تواند گره‌گاه‌ها را در ذهن مخاطب روشن سازد؛ برای نمونه، دفاعیات حمید نوری را بسیاری لودگی، ابلهانه و پاسخ‌های طنز و تمسخر گزارش کردند، در حالی‌ که روزنامه‌نگار بهتر است برای مخاطب خود چرایی چنین واکنشی را توضیح دهد. آیا شخصیت روان‌شناختی او است یا مکانیزم دفاعی‌ و یا به نوعی شکاندن دیوارهای بلند کیفرخواست را پیش گرفته است. از طرفی، روزنامه‌نگار می‌بایست دفاعیات نوری را در رابطه با کیفرخواست و صحبت‌های پیشین شاهدان تحلیل کند. این مسوولیت رسانه است. من ندیدم که رسانه‌ها چند میزگرد با حقوق‌دان‌ها برگزار کنند تا مخاطب، تحلیلی حقوقی دریافت کند. منظورم گفت‌وگو با چند چهره شناخته شده نیست که شاید دادگاه را هم دنبال نمی‌کنند یا منافعی سیاسی یا پروژوی در دادگاه دارند بلکه منظور این است که اطلاعاتی با کیفیت، صحیح و مستقل به مخاطب ارایه شود.

منظورتان از مسوولیت رسانه چیست؟

– وقتی دادگاهی درباره هر اقدامی مرتبط با دادخواهی برگزار می‌شود، باید تلاش کنیم این دادرسی همگانی شود. صدای همگانی ما، رسانه‌ها هستند. وقتی می‌گوییم در یک جامعه نزدیک به چهار هزار زندانی سیاسی در همان سیستم ناعادلانه قضایی جمهوری اسلامی پیش‌تر محاکمه شده بودند و حکم داشتند یا در شرف آزادی بودند، بدون شک نخستین قربانی‌ها، خانواده‌ها هستند اما این جامعه‌ ا‌ست که به شدت آسیب دیده است. پیش از قطع ملاقات‌ها در تابستان ۱۳۶۷، برای «حمید نصیری‌مقدم»، از اقوام من درخواست وثیقه و ضامن کرده بودند که آزاد شود. حکم او تمام شده بود. در کشتار ۱۳۶۷، سه تن از اعضای خانواده من را اعدام کردند. خانواده ما سوگوار است و ضربه اصلی به آن وارد شده است اما اعدام شده‌ها شهروندان یک جامعه بودند؛ استاد دانشگاه، معلم، دانشجو، پزشک‌یار و کارگر. افرادی به شکل غیرقانونی، فراقضایی و خودسرانه از جامعه حذف شدند و بخش عمده‌ای از جامعه هم مقابل آن سکوت کرد. عامل اصلی کشتار جمعی زندانیان سیاسی در سال ۱۳۶۷، جمهوری اسلامی است اما باید بپذیریم که مردم سکوت کردند. باید بدانند چرا سکوت کردند و این وظیفه رسانه است که این پرسش‌ها را در افکار عمومی ایجاد کند. گزارش دادرسی از همین جهت اهمیت دارد که همسایه من با خودش تامل کند وقتی حمید نوری برادر من را اعدام کرد یا در آن اعدام نقش داشت، او کجا ایستاده بود. نه به این معنا که طرف من یا متهم قرار گیرد بلکه از خودش بپرسد در مقابل این جنایت چه کرد. رسانه می‌تواند با این پرسش‌گری، به وجدان بیدار یک جامعه کمک کند تا این جنایت به حافظه و تاریخ ما تبدیل شود. همین‌جا است که رسانه‌ها به بخشی از روند دست‌یابی به حقیقت و عدالت تبدیل می‌شوند. روزنامه‌نگار بی‌طرف نیست اما روزنامه‌نگار میان قدرت و جامعه مدنی، در سوی حقیقت است. در این دادگاه آن‌چه به من قربانی کمک می‌کند، روشن شدن حقیقت است و دانستن پاسخ این پرسش که چرا این جنایت در سکوت مرگبار جامعه انجام شد و چه کسانی و چرا این جنایت را آفریدند. این مسوولیت رسانه است.

بسیاری از روزنامه‌نگاران و اهالی رسانه وظیفه مدیا را خبررسانی عنوان می‌کنند، چرا فکر می‌کنید رسانه وظیفه دارد پا را فراتر از انتشار خبر بگذارد؟

– اگر دست‌یابی به حقیقت یکی از فرجام‌های دادخواهی است و اگر رسانه در این جامعه کار اطلاع‌رسانی خود را انجام می‌دهد، پس می‌تواند به روشن شدن حقیقت کمک کند. من به هیچ عنوان نمی‌گویم خبرنگار باید یکی از دو طرف را انتخاب کند بلکه باید کنار حقیقت برای دست‌یابی به آن باشد. پس بایسته است که نسبت به تاریخ رویداد، اطلاعات کافی و برای بررسی دادرسی یک پرونده قضایی، اطلاعات حقوقی داشته باشد. باید بداند چرا در کیفرخواست، اتهام‌های متهم «جنایت جنگی» و «قتل عمد» عنوان شده‌اند. می‌توانیم با متخصصان ایرانی و غیرایرانی گفت‌وگو کنیم و از تجارب آن‌ها بهره‌مند شویم؛ برای نمونه، به دادگاه رواندا اشاره کنم. شاید دادخواهی ایران با رواندا مشابهت‌هایی داشته باشد. در رواندا یک رسانه دولتی به نام «هزار تپه» وجود داشت که به هنگام قتل عام، از صبح تا شب کشتار را تشویق می‌کرد. برای نخستین‌بار بود که ما از رسانه‌ای به عنوان رسانه کین‌پراکن نام بردیم. در مقابل این رسانه و تاثیرات آن، روزنامه‌نگاران آزاد با کمک سازمان‌های بین‌المللی، از جمله سازمان گزارش‌گران بدون مرز، «رادیو آزاد رواندا» را راه‌اندازی کردند که در جریان دادگاه بین‌المللی رواندا، به خبرگزاری «هیروندل» تبدیل شد و گزارش‌های اختصاصی و حقوقی تهیه می‌کرد. لازم نیست از تجارب دیگر عینا کپی‌برداری کنیم اما در عرصه اطلاع‌رسانی، این تجارب جهانی وجود دارند و می‌توانیم از آن‌ها استفاده کنیم.

آیا این صرفا وظیفه رسانه است که دادگاه حمید نوری [عباسی] را با توجه به اهمیتی که اشاره کردید، به افکار عمومی و میان جامعه بکشاند؟ نقش آسیب‌دیده‌ها، خانواده‌های آن‌ها و همین‌طور کنش‌گران عرصه دادخواهی را چه‌طور ارزیابی می‌کنید؟

– یادآور شوم که این دادگاه نخستین تجربه ما است. از طرفی، دادخواهی تنها در برگزاری دادگاه و دادرسی پرونده خلاصه نمی‌شود. روند قضایی، بخشی از دادخواهی است. بخش مهمی است اما به خودی خود اهمیت ندارد بلکه در کنار دیگر اجزای دادخواهی است که معنا پیدا می‌کند. فرصت این دادرسی کمک می‌کند که نسبت به خود و اقدامات‌مان نگاهی انتقادی داشته باشیم. رسانه می‌تواند صدای کنش‌گران باشد. رسانه می‌تواند من کنش‌گر را نسبت به نوع کنش‌گری‌ام وادار به فکر کند. اهمیت رسانه تنها اطلاع‌رسانی نیست. از خودم بگویم که با وجود سال‌ها تلاش برای مستندسازی، احساس می‌کنم خلاء جدی در این مورد وجود دارد و مستندسازی‌های ما در بسیاری از موارد با بی‌دقتی‌ و بدون توجه به موازین حقوقی و حقوق جهانی انجام شده‌اند. در خصوص خانواد‌ه‌ها مثال بزنم که بسیاری از آن‌ها که دادگاه را دنبال می‌کنند، منتظر آن هستند بدانند فرزندان‌شان چه‌گونه کشته شده‌اند و برای برخی دیگر مساله آن است که عزیزان‌شان کجا و چه‌گونه به خاک سپرده شده‌اند. این مرحله در پایان دادن به سوگ اهمیت ویژه‌ای دارد. همین‌جا است که باز هم بر نقش رسانه تاکید می‌کنم.

من هنوز پاسخ سوالم را نگرفته‌ام. شما هم‌چنان بر نقش رسانه تاکید دارید. رسانه یک رکن افشای حقیقت است. رکن دیگر می‌تواند خانواده‌ها و آسیب‌دیده‌ها باشند. خب رسانه تا وقتی با خانواده‌ها یا افراد مطلع در ارتباط قرار نگیرد، چه‌طور می‌تواند نشانه‌‌های بیشتری از حقیقت را دریابد و آن را دنبال کند؟

– یک بخشی از خانواده‌ها که در ایران هستند، هم‌چنان زیر ضرب نیروهای امنیتی قرار دارند. بخش عمده آن‌ها سکوت کرده‌اند و نمی‌توانند در چنین شرایطی با رسانه‌ها صحبت کنند. بخش دیگری از خانواده‌ها که در خارج از کشور هستند، تلاش خود را در این باره می‌کنند. باز هم به رسانه برمی‌گردم. من قربانی، نیازی به جلب توجه و ترحم ندارم. من می‌خواهم حقیقت را بدانم، نه آن‌ که دیگران بر حال من افسوس بخورند. می‌خواهم بدانم بر من و جامعه‌ام چه گذشته است. آن‌هایی که به دادخواهی حقیقت‌-عدالت‌محور باور دارند، با همین روش با رسانه‌ها رودرو می‌شوند. بخشی دیگر در پی جلب ترحم یا اقدام تبلیغی علیه حکومت هستند. این همان بخشی است که به عنوان دادخواهان سیاست-پروژه‌محور می‌نامم و متاسفانه این گفتمان در دادخواهی غالب است. نیروهای سیاسی و سازمان‌های سیاسی به حق وظایف خود را انجام می‌دهند. وظیفه آن‌ها، تضعیف جمهوری اسلامی و استفاده از هر چیزی برای سرنگونی حکومت و به‌دست گیری قدرت است. پروژوی‌ها هم به دنبال کسب درآمد و انجام امیال دیگران از قربانی و به نام او هستند. بنابراین، آن‌چه برای دادخواهی حقیقت‌-عدالت‌محور می‌ماند، رسانه است تا از طریق آن بگوید که ما ترحم نمی‌خواهیم بلکه حقیقت و عدالت را می‌خواهیم. این خواست باید به خواست جامعه تبدیل شود. فراموش نکنیم فرجام نهایی دادخواهی تنها محاکمه و مجازات نیست که تلاش برای تکرار نشدن این‌گونه فاجعه‌ها است.

با همه نقدهای‌ی که دارید، به نظر شما تا همین‌جا، این پوشش رسانه‌ای توانسته است به افکار عمومی راه پیدا کند یا کدام جامعه‌ هدفی تاثیر گرفته است و چه نوع تاثیری؟

- گفتم تلاش رسانه‌ها قابل تقدیر است اما با این وجود، بخش عمده‌ای از جامعه ما متاسفانه از چگونگی دادرسی پرونده حمید نوری بی‌خبر است. البته نسبت به گذشته بسیاری از مردم باخبر شده‌اند، خصوصا که گفت‌وگوهای برخی از دادخواهان با رسانه‌هایی با مخاطب‌های میلیونی تاثیرگذار است. اما میان شنیدن یک خبر با تبدیل آن به مساله‌ای برای تامل جامعه تفاوت وجود دارد. در حالی‌ که ایمان دارم بسیاری از اعدام‌ شده‌ها با هر خط فکری و جریان سیاسی، برای آینده بهتر مردم ایران و زحمت‌کشان کشور جان فدا کردند. امروز وقتی می‌بینم در اعتصاب‌های کارگری که رو به گسترش هستند یا اعتصاب کشاورزان و تجمعات مردمی، این دادگاه طرح نمی‌شود، باید به چرایی آن اندیشید. به بخشی از دلایل اشاره کردیم؛ تا وقتی فکر کنیم این دادگاه رویدادی چون دیگر رویدادها و نه یک روند دادرسی برای یک کشتار جمعی و برای دادخواهی و روشن شدن حقیقت است، با آن به مثابه سوژه‌ای خبری برخورد می‌کنیم. در حالی‌ که مساله عدالت انتقالی، دادرسی، کشف حقیقت و برقراری عدالت است و این عدالت تنها برای قربانیان نیست، برای جامعه آسیب‌ دیده است.

جالب است بسیاری از کنش‌گران سیاسی و حقوق بشری داخل ایران نسبت به دفاعیات حمید نوری در شبکه‌های اجتماعی خود واکنش نشان داده‌، در حالی‌ که مقابل برگزاری دادگاه، روند دادرسی و شهادت‌های شاهدان و شاکیان سکوت کرده‌اند. آیا این مساله بیان‌گر توجه بیشتر به متهم است؟

– طبیعی است که تا پیش از دفاعیات نوری، هیچ‌کدام از آن‌ها که در ایران هستند، نتوانند اظهارنظر کنند. پس از صحبت‌های نوری که به عنوان یک ایرانی متهم است، برخی از کنش‌گران در رسانه‌ها و شبکه‌های اجتماعی واکنش نشان می‌دهند. همین اظهارنظرها هم اقدام شجاعانه‌ای از سوی این همکاران و کنش‌گران است و از سوی دیگر، باز هم نشان می‌دهد که رسانه‌های خارج از کشور نتوانسته‌اند مساله دادگاه نوری را همه‌جانبه کنند. همین‌جا تکرار کنم که شمار بسیاری به دفاعیات نوری تنها به عنوان لودگی و مسخره‌ کردن توجه کردند. نوری شاید ناخودآگاه و ناآگاهانه بر مسایلی در جامعه ما دست گذاشت که در رابطه با کشف حقیقت و کشتار جمعی مهم بود و ما نسبت به آن کوتاهی کردیم.

مثل چه مواردی؟

– نوری اعدام‌ها را نفی نکرد، فقط گفت در زمان انجام اعدام‌ها، در زندان گوهردشت نبوده است. بخشی از دفاعیات او در ارتباط با اتهام جنایت جنگی بود که کم‌تر کسی به آن توجه کرد. وقتی نوری می‌گوید این کشتارها انجام شده‌اند اما در جبهه و نه در زندان‌ها، سوی مشخص نگاه او به اتهام جنایت جنگی است و نوری می‌داند یکی از مسایل مورد اختلاف میان وکلا با دادستانی، همین اتهام است؛ یعنی آیا این جنایت جنگی بوده است یا خیر؟ رسانه‌ها می‌توانستند درباره‌ این‌ که چرا جنایت جنگی اهمیت دارد و چرا استراتژی دادستانی همین مساله است، بیشتر بحث کنند.

بخش دیگر، صحبت‌های مهم نوری و نوک تیز حملاتش به آیت‌الله «حسینعلی منتظری» بود؛ مساله‌ای که برای بسیاری از کنش‌گران، رسانه‌ها و خبرنگاران از اساس مهم نبود و به آن نپرداختند. چرا مساله منتظری برای نوری مهم بود؟ چرا با تمسخر و حمله به منتظری، یکی از اصلی‌ترین سندهای این قتل عام را به چالش کشید؟

به نظر شما چرا؟

– آیت‌الله منتظری با هر شخصیتی که داشت، فردی یگانه در تاریخ ایران، دست‌کم در تاریخ معاصر ما است. او کسی است که در برابر یک حقیقت، یعنی کشتار جمعی زندانیان سیاسی می‌ایستد و به قدرت، نه می‌گوید. نامه‌ها به آیت‌الله «روح‌الله خمینی» را او منتشر کرد. آقای منتظری در آن زمان یک شکافی در حکومتی با کارکردهای توتالیتر ایجاد کرد. برای همین است که نوری با تمسخر به منتظری حمله می‌کند. این مساله در جامعه و کار رسانه برای اطلاع‌رسانی مهم است چون می‌تواند آینه‌ای باشد برای بسیاری از مردم ایران که وقتی جانشین خمینی به اعدام‌ها نه گفت، چرا بخش عمده‌ای از آن‌ها سکوت کردند. بحث محکوم کردن مردم ایران نیست. نمی‌توان قساوت و شقاوت دستگاه سرکوب جمهوری اسلامی را نادیده گرفت. اما می‌توان پرسید چرا نوری بر استهزا و بی‌اعتبار کردن آقای منتظری تمرکز کرده است؟ رسانه‌ها از کنار این مساله رد می‌شوند و این سوال را در جامعه ایجاد نمی‌کنند که وقتی منتظری در آن جایگاه قدرت چنین کرد، آن‌ها و به ویژه بسیاری از قدرتمندان دیگر چه کردند؟ این شکافی واقعی و تا به امروز در جامعه ایران است. این پرسش جامعه از خود برای اجرای عدالت و روشن شدن حقیقت، مهم است. هدف آن اندوختن سرمایه‌ای در چارچوب حافظه و تاریخ ایران است که مانع تکرار چنین جنایتی در آینده شویم. این یعنی همان عدالت انتقالی و تلاش در جهت آن. بسیاری می‌گویند عدالت انتقالی پس از سرنگونی و از بین رفتن حکومت آغاز می‌شود اما من فکر می‌کنم هر حرکتی از آغاز مبارزه برای فراموش نکردن و در جهت دادخواهی بوده است. دادخواهی پس از سرنگونی هم باید پیش برود. ما مبارزه می‌کنیم تا در فردای ایران، ایرانی بدون زندان و شکنجه و اعدام را ممکن کنیم. آقای منتظری هم به همین دلیل اهمیت پیدا می‌کند. نظرات فقهی و مواضع ایشان در گذشته یک مساله است اما مهم اقدام بی‌نظیر او است. ما هیچ نیرو، قدرت و سیاست‌مداری این‌گونه نداشته‌ایم که در قدرت به قدرت نه بگوید. نه به خاطر جنگ قدرت بلکه در دفاع از حقیقت.

شما تاکید دارید که رسانه‌ها می‌توانستند با پرداختن به مساله آیت‌الله منتظری، جامعه را به پرسش‌گری از خود وا دارند. این پرسش‌گری جامعه از خود در زمان وقوع جنایت، در زمان حال از چه جهت اهمیت دارد؟

– اگر رسانه‌ها به این مساله می‌پرداختند، می‌توانست به بحثی اجتماعی تبدیل شود که ای مردم! منتظری نفر دوم حکومت بود و مقابل اعدام‌ها موضع گرفت. ما کجا بودیم؟ دادگاه یعنی یافتن پاسخی‌ برای همین سوال. دادخواهی یعنی نقد گذشته در زمان حال برای آینده. باید درس گرفت که در آینده چه‌طور می‌توان مانع داغ‌دار شدن مادران دیگر شد که فرزندان‌شان برای بهبود جامعه تلاش می‌کنند. من امروز نمی‌توانم بگویم اگر مانع آن‌چه پیش از ۱۳۶۷ گذشت می‌شدیم، کشتار جمعی ۱۳۶۷ پیش می‌آمد. من نمی‌توانم نگویم نخستین کشتارهای جمعی زندانیان در «اوین» نبود بلکه در کردستان بود؛ یعنی شش ماه پس از انقلاب در سال ۱۳۵۸. در بانه و سنندج و مریوان بود. آن‌ها که کشته شدند، پیش‌مرگه نبودند، «احسن ناهید» و «حسن ناهید» و «جمیله یخچالی»، دانشجوی دانشگاه بودند که به قتل رسیدند. اگر این اعتراض را همان زمان با صدای بلند انجام می‌دادیم، شاهد وقایع ۱۳۶۷ نبودیم؛ حتی پیش‌تر، یعنی همان فردای انقلاب، زمانی‌ که رهبران نظام گذشته را به آن شکل وحشیانه، بدون دادرسی و بی حق وکیل در پشت بام مدرسه «رفاه» کشتند و سپس در زندان «قصر» و دیگر کشتارگاه‌ها به کشتار ادامه دادند. دادخواهی روشن کردن این نقطه‌های تاریک است که ما کجا بودیم و چرا اعتراض نکردیم؟

سمت نگاه شما در صحبت از اقدام آیت‌الله منتظری، به سوی جامعه است. آیا می‌توان گفت تنها خانواده‌ها نبودند که قربانی شدند و یک جامعه با هر فاصله‌ای، از کشتارها و جنایت‌ها قربانی شده و آسیب دیده است؟

– آن‌چه در کشور ما اتفاق افتاده، برقراری حکومتی با کارکردهای تمامیت‌گرایانه است؛ یعنی تقسیم جامعه به بخشی به عنوان هوادار خود و بخشی به عنوان دشمن. حکومت‌های توتالیتر همواره یک دشمن خارجی هم دارند که وقتی وارد مرزها می‌شود، کارکرد آن ایجاد وحشت و منزوی کردن بخشی از جامعه و به نوعی، سرکوب بخش دیگر به کمک بخش منفعل و ساکت است. در همین رابطه، جمهوری اسلامی نسبت به حکومت‌های توتالیتر فاشیستی و سوسیالیستی، توتالیتاریسم را چند گام هم رو به جلو برد. اگر حکومت نازی‌ مردم را به میهن‌پرست و دشمن میهن تقسیم کرد و حکومت سوسیالیستی به طرف‌داران میهن سوسیالیستی و دشمنان طبقه کارگر، جمهوری اسلامی خود از پیش «امت‌» را داشت! یعنی مسلمان و به شکل مشخص، شیعه امتیاز شهروند اصلی بود. در این تقسیم‌بندی، کسی که علیه حکومت اسلامی باشد، علیه امت است و به همین خاطر، القاب و اتهام‌هایی که هنوز هم استفاده می‌کند، بسیار مهم هستند؛ مثل «مرتد»، «منافق»، «ملحد» و «کافر» که همه به دور از حلقه امت هستند و امت حق ندارد از آن‌ها دفاع کند. یک فرد مسلمان حق ندارد از یک کافر دفاع کند، وگرنه از حلقه امت و در اصل، از جامعه به بیرون پرت می‌شود. تبدیل ملت به امت با این اتهام‌ها، بخشی از جامعه را با سکوت، به هم‌دست حکومت تبدیل کرد. این مساله در دهه ۶۰ اتفاق افتاد. آیا در این رابطه تنها من به عنوان خانواده اعدامی آسیب دیده‌ام یا جامعه از نبود هزاران هزار جوانش که تنها برای اهداف سیاسی و بهبود وضعیت جامعه تلاش می‌کردند، آسیب دید؟ تفاوت زندانی سیاسی با دیگران حتی در مبارزه مسلحانه هم همین است. زندانیانی که در ایران اعدام شدند، به خاطر عقیده‌ خود اعدام شدند.

به نظر من جامعه آسیب دیده است. چه بخواهیم و چه نخواهیم، من داغ‌دار شدم اما جامعه هم آسیب دید. خشونتی که بر جامعه تحمیل شد، آثار اجتماعی بر خانواده‌های زندانیان واعدامی‌ها، از آسیب‌های یک جامعه هستند. مساله فقط اعدام یک فرد نیست بلکه در نظامی که مبنایش خشونت است، تسلسل خشونت مهم می‌شود. بخشی از این تسلسل خشونت، ویران کردن پایه‌های اجتماعی است. بسیاری از خانواده‌های قربانیان از اجتماع حذف شدند چون فرزند یا مادر اعدامی بودند. پس یک جامعه آسیب دید و بایستی ترمیم پیدا کند. کشف حقیقت و انجام عدالت در راستای همین ترمیم است.

سوال من به اعضای جامعه که مستقیم از اعدام‌ها و جنایت‌ها داغ‌دار شدند، برنمی‌گردد، من به بخشی از جامعه اشاره دارم که عزیزش را در این جنایت‌ها از دست نداد. در همین حکومتی که مبنایش خشونت است و تسلسل خشونت را در پی دارد، آن‌ها هم قربانی هستند و آسیب دیده‌اند؟

– بله. نمونه‌ها بسیار هستند. از روندا و کامبوج می‌توان گفت. اما در این زمان، از دادگاه فرانسه بگویم. در حمله داعشی‌ها در فرانسه برای کشتار جمعی، به بسیاری از رستوران‌ها و کافه‌ها حمله شد. گروهی از قربانیان مستقیم مورد شلیک گلوله قرار گرفتند. اما کسانی هم که جان به در بردند، قربانی هستند. آن‌هایی که در همسایگی رستوران‌ها، کافه‌ها و محل‌های قتل‌عام و کشتار بودند هم آسیب دیدند و امروز شکایت کرده‌اند. حقیقت تنها این نیست که چرا داعشی‌ها کشتار انجام دادند. زوایای مختلف یک کشتار یعنی روشن شدن حقیقت. این‌ که چه‌طور وارد پاریس شدند؟ چرا آمدند؟ نیروهای انتظامی و نیروهای حافظ جامعه چه کردند؟ دولت چه کرد؟ در همین دادگاه پاریس، مسوولان دولت به عنوان شاهد احضار شده‌اند و صحبت می‌کنند. در این کشتار مورد بحث، ۱۳۰ انسان کشته شدند ولی در دادگاه نزدیک به سه هزار قربانی، شاکی و شاهد داریم. پرداختن حرفه‌ای به ابعاد این دادگاه به همین می‌انجامد که مردم جامعه بیندیشند چه اتفاقی افتاد که این کشتار سهمگین انجام شد و چه آسیب‌هایی در پی داشت. در ایران هم یک جامعه آسیب دید و بی‌شمار قربانی و آسیب‌دیده بر جای گذاشت.
باید پرسید چرا از کشتار جمعی استفاده شد؟ اعدام فقط یک شخص را هدف نمی‌گیرد، شکنجه تنها برای به حرف درآوردن زندانی نیست بلکه برای وادار کردن جامعه به سکوت است. کارکرد اعدام هم همین است. آن زمان که اعدام‌های دهه ۶۰ و کشتار جمعی انجام شد، چه در ایران می‌گذشت؟ یک جنگ هشت ساله بیهوده به مفتضحانه‌ترین شکل به پایان رسیده بود. فرصت‌های بسیاری برای پایان دادن به جنگ و دریافت غرامت هم مثل همیشه از دست رفته بود. خمینی همان وقت که «جام زهر» را میل کرد و قطع‌نامه را پذیرفت، جمله جالبی گفت: «امروز وقت پرسیدن چراها نیست.»

چه کسانی این چراها را می‌خواستند و می‌توانستند در جامعه طرح کنند؟ همان بچه‌هایی که در زندان بودند و در کشتار جمعی کشته شدند. بسیاری از آن‌ها همان روزهای نخست جنگ می‌گفتند باید از میهن‌مان دفاع کنیم. وارد قضاوت نمی‌شوم، باور آن‌ها بود. بسیاری دیگر به ادامه جنگ نه گفتند. بسیاری معتقد بودند که پس از فتح خرمشهر، جنگ فایده‌ای ندارد و نباید جنگید. اگر آن‌ها را آزاد می‌کردند، چه می‌شد؟ این سوال‌ها و چراها به جامعه می‌کشیدند و به پرسش و موضع عمومی تبدیل می‌شدند.
فراموش نکنیم که بخشی از رهبران جمهوری اسلامی، زندانیان زمان شاه بودند که بعد از آزادی به قدرت رسیدند. آزادی آن‌ها یعنی سازمان‌دهی بخشی از مردم. آزاد کردن زندانیان سیاسی، آن‌هم در شرایطی که جمهوری اسلامی قطع‌نامه‌ را پذیرفته بود و در موضع شکست قرار داشت، رو در رویی جامعه بود با پرسش‌هایی برای بازسازی. جمهوری اسلامی در آن زمان رابطه با خارج را می‌خواست اما بدون گذار دموکراتیک و بی آن‌ که بگوید من جنگ را برای آن ادامه دادم که بیشترین منفعت را در سرکوب داخلی داشتم و همین ایدئولوژی را که تا امروز جز شکست و تباهی در پی نداشته است، پیش می‌برم. بله، فکر می‌کنم جامعه ضربه بزرگی خورد و به شکل جدی آسیب دید. این‌که جامعه متوجه شود آسیب دیده، کار رسانه است.

با این تعاریف شما، آیا رسانه باید برای روشن شدن تمام ابعاد حقیقت، دسته‌بندی‌ها و موضع‌گیری‌هایی را هم که طی مدت برگزاری دادگاه حمید نوری [عباسی] میان بخشی از کنش‌گران سیاسی و فعالان عرصه دادخواهی پیش آمده است و در شبکه‌های اجتماعی، به‌ویژه کلاب‌هاوس و فیس‌بوک مشاهده می‌کنیم، پوشش دهد؟

– آن‌چه تاکنون روند دادرسی حمید نوری پیش برده است، برای دست‌یابی به حقیقت اهمیت دارد. طرح تمامی مباحث، انتقادها و اشاره به کم‌داشت‌ها در جامعه مهم است. اظهارنظرها و گفته‌ها در همین آزمون‌ و خطاها می‌توانند مورد بررسی قرار گیرند. اگر ما پذیرفته‌ایم که این دادگاه عادلانه و دموکراتیک در کشوری دموکراتیک، با قاضی، وکلا، دادستان، وکلای متهم، شاکیان و شاهدان برگزار می‌شود، باید بایسته‌های آن را هم رعایت کنیم. من نمی‌توانم به عنوان خبرنگار، شهروند یا هر عنوان دیگری تعیین کنم که یک شهادتی خوب یا بد است. این شهادت‌ها در چارچوب حقوق و قانون مطرح می‌شوند. یا به این قانون باور داریم که به نظر من دادخواهی حقیقت‌-عدالت محور باید به دادگاهی منصف و عادلانه برای شاهد و متهم باور داشته باشد یا باور نداریم. اگر باور نداریم و فکر می‌کنیم این دادگاه تنها وسیله‌ای برای هدف‌های سیاسی خوب یا بد ما است، مثل سرنگونی و تضعیف حکومت، پس همان فکری را داریم که در سال‌های نخست انقلاب آن فاجعه را در ایران به وجود آورد؛ همان‌زمان که خمینی و بخشی از اپوزیسیون او، عده‌ای را مجرم می‌دانستند و لازم ندیدند دادرسی انجام شود و آن‌ها را مجازات کردند. با این نگاه نمی‌توان دادخواهی حقیقت‌-عدالت‌محور را پیش‌برد. این دادخواهی حقوقی بر پایه حقوق بین‌الملل است و از دست‌آوردهای بشری است برای دست‌یابی به عدالت. ارمغان قدرت‌ها نیست که بر قدرت‌های حاکم با پرداخت بهای گران تحمیل شده باشد. این‌که بگویم آقا یا خانم فلانی خوب یا بد شهادت داد، سلیقه است. قاضی، دادستان و وکلا آن‌جا حضور دارند که در کار خود بسیار بیشتر از من تخصص دارند. من می‌توانم سلیقه خود را داشته باشم اما این‌ که تعیین کنم آیا شهادت‌های شاهدان و شاکیان به نفع من یا ما بوده یا نبوده، کاری خلاف حقوق و نادرست است. در حال حاضر با چنین برخوردهای غیرحقوقی و نادرست، برای دیگر شاهدان و شاکیان فضای رعب و وحشت ایجاد شده است. باید توجه داشته باشیم که شاهد یا شاکی که از این کشتار جمعی جان به در برده است، مقابل دادگاهی قرار گرفته و وقایعی را در زمان حال روایت می‌کند که دیروز شاهد آن بوده است. بدون شک ممکن است احساسات جریحه‌دار شده‌اش، بغض‌ و نوع نگاه او در شهادتش تاثیر بگذارند اما بیشترین تلاش خود را برای کشف حقیقت انجام ‌می‌دهد. ولی من این حق و اجازه را ندارم که رفتاری فراقانونی با شاهدان و شاکیان که خود قربانی هستند، داشته باشم. آن‌ها جان به در برده‌های عزیز ما و نزدیک‌ترین افراد به یاران و کشته‌های ما بوده‌اند که با زحمت و شهامت، پذیرفته‌اند که شهادت بدهند.

یکی از مباحث مطرح در این موضع‌گیری‌ها، دسته‌بندی‌ها و قضاوت‌های سلیقه‌ای به تعبیر شما، جزییاتی است که شاهدان و شاکیان می‌گویند. گروهی معتقدند در برخی شهادت‌ها، دروغ یا تناقض وجود دارد. آیا این نمونه‌ها می‌توانند در روند دادرسی مشکلی ایجاد کنند؟

– این دادگاه قرار است بگوید حمید نوری در آن تاریخ و در این کشتار جمعی در همان زندان مشخص حضور و نقش داشته است. مهم برای دادرسی همین است. این‌که فلان شاهد آشنایان من را می‌شناخته یا خیر، به نفع امروز یا دیروز من شهادت داده است یا خیر، به نفع سازمان سیاسی خود شهادت داده یا خیر، به دادگاه و روند دادرسی ربطی ندارد. شهروند و خبرنگار می‌تواند در چارچوب حقوقی، افراد را پاسخ‌گو کند. من می‌توانم در همین چارچوب حقوق و قانون حاکم بر دادگاه بگویم یک زندانی و شاهد قسم‌خورده، دروغ گفته است. حتی می‌توانم بگویم که متهم هم دروغ می‌گوید. اما در چارچوب همان حقوق و دادگاه. در خصوص اظهارات شاهدان و شاکیان، قاضی تشخیص می‌دهد. این‌طور نیست که کادر قضایی و حقوقی تا الان متوجه تناقض‌ها یا دروغ‌ها یا شهادت‌های متاثر از هیجان نشده‌اند. باید این صلاحیت را به دادگاه داد. قاضی این پرونده، فرد سابقه‌دار و مجربی است و برای همین انتخاب شده است. هربار در لحظه نخست شهادت‌ها تکرار می‌کند که میان آن‌چه دیده‌اید با آن‌چه شنیده‌اید، تفکیک قائل شوید. همین بیان‌گر آگاهی کادر حقوقی و قاضی است.

رسانه می‌تواند همین مجموعه را در چارچوب حقوقی پوشش بدهد. این نخستین بار نیست که شاهدی مورد اتهام برخی دیگر از قربانیان قرار گرفته است. البته این دسته‌بندی‌ها و موضع‌گیری‌ها در میان بخش خاصی از روشن‌فکران اتفاق افتاده است و نه عموم مردم که حتی به دادگاه و روند دادرسی هم آگاه نیستند. من فکر می‌کنم آن‌چه در یک مورد یا چند مورد از شهادت‌ها پیش آمده است، بر روند دادرسی پرونده تاثیر نمی‌گذارد.

برای آخرین سوال می‌خواهم بپرسم در کنار نقدهایی که به رسانه‌، کنش‌گران و جامعه وارد دانستید، در این فرصت باقی‌مانده تا پایان محاکمه حمید نوری [عباسی] چه می‌توان کرد؟ خود شما چه خواهید کرد؟

– ما حتما می‌توانیم از این نخستین تجربه‌، موفق بیرون بیاییم اگر بر برخی از مشکلات خود فائق شویم. می‌توانیم از دادخواهی حقیقت-عدالت‌محور دفاع کنیم. من وقتی انتقاد می‌کنم، پیش از هرکسی خودم را نقد می‌کنم. برای همین بر مستندات دادگاه اصرار کردم. واقعیت این است که در چارچوب مستندسازی و سندهایی که به لفظ عامه، دادگاه‌پسند یا قابل ارایه در یک سیستم حقوقی باشند، بدون چون و چرا ضعیف هستیم؛ به عنوان مثال می‌توانیم بر ارایه فهرست اسامی کشته‌ شده‌ها که بدون شک چند نام غلط در آن هست و «گالیندوپل» به عنوان سند سازمان ملل متحد تهیه کرده است، تاکید کنیم. می‌توانیم داده‌های‌ خود را در چارچوب حقوق بین‌الملل بازبینی کنیم تا مباحث‌مان دقیق‌تر شوند. سازمان ملل می‌تواند اسنادی را که دقیق‌تر از اسناد مورد بحث در دادگاه هستند، منتشر کند.

در خصوص رسانه، افزون بر نقش اطلاع‌رسانی خود، نقش ساختن حافظه جمعی را هم جدی بگیرد. رسانه به عنوان بازوان اصلی یک رویداد قضایی با تکیه بر حقیقت‌محوری، می‌تواند دادرسی را به بحث عمومی جامعه تبدیل کند. ما در این دادگاه یاد گرفتیم که در خصوص یک جنایت یا رویداد، با یک روایت واحد میان قربانیان سروکار نداریم. باید پلورالیزم این روایت‌ها را بپذیریم که هر قربانی روایت خود را دارد. ما برای کشف حقیقت به طرف عدالت می‌رویم و بدون کشف حقیقت، به عدالت نمی‌رسیم.

در نهایت هم کشتارهای جمعی این‌گونه، کشتارهایی تنها برای قربانیان و خانواده‌های آن‌ها نیستند بلکه یک رویداد در یک جامعه‌اند و جامعه باید در این‌باره بحث کند و خودش را در جایگاه قربانی و متهم بگذارد. دادگاه و دادرسی یعنی همین؛ یعنی من بتوانم بگویم میان حمید نوری، روسای او و قربانیان، کجا بوده‌ام. این را هم فراموش نکنیم که دادگاه حمید نوری، آغاز و پایان دادخواهی نیست.